Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı bünyesindeki askeri okullara alınacak öğrenci adayları, göreve başlamadan önce kapsamlı bir sağlık değerlendirmesinden geçirilir. Bu değerlendirme, TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği (SYY) hükümlerine göre yürütülür. Yönetmelik; Milli Savunma Üniversitesi (MSÜ) bünyesindeki Kara, Deniz ve Hava Harp Okulları ile Astsubay Meslek Yüksekokulları (KAMYO, DAMYO, HAMYO, BAMYO), Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi (JSGA) bünyesindeki ASEM, SUEM, JAMYO ve JSGF ile Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesi ve TSK adına eğitim görülen diğer fakültelere alınacak tüm öğrenci adayları için ortak sağlık kriterlerini belirler. Bu rehberde, askeri öğrenci adaylarında aranan sağlık şartları, muayene süreci, elenme sebepleri ve itiraz hakları güncel yönetmelik hükümleri çerçevesinde ele alınmaktadır.
Askeri Öğrenci Sağlık Muayenesine Kimler Tabi Tutulur?
TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin 2. maddesi uyarınca, askeri öğrenci sağlık muayenesi aşağıda sayılan okullara başvuran tüm adayları kapsar. Yönetmeliğin Beşinci Bölümü’nde (Madde 34 ve devamı) askeri öğrenci adaylarında aranacak sağlık nitelikleri ayrıca düzenlenmiştir.
Milli Savunma Üniversitesi (MSÜ) bünyesinde Kara Harp Okulu, Deniz Harp Okulu, Hava Harp Okulu, Kara Astsubay Meslek Yüksekokulu (KAMYO), Deniz Astsubay Meslek Yüksekokulu (DAMYO), Hava Astsubay Meslek Yüksekokulu (HAMYO) ve Bando Astsubay Meslek Yüksekokulu (BAMYO) adayları bu muayeneye tabidir. Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi (JSGA) bünyesinde ise Astsubay Eğitim Merkezi (ASEM), Subay Eğitim Merkezi (SUEM), JSGA Meslek Yüksekokulu (JAMYO) ve Güvenlik Kuvvetleri Fakültesi (JSGF) adayları aynı yönetmelik hükümlerine göre değerlendirilir.
Bunların yanı sıra, TSK adına sivil üniversitelerde eğitim görecek dış kaynak öğrenci adayları ile Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesi adayları da sağlık muayenesine tabi tutulur. Tüm bu okullar için ortak bir yönetmelik geçerlidir; ancak bazı okullar arasında göz derecesi, düztabanlık sınırı ve boy-kilo ölçüsü gibi konularda farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıklar, yönetmeliğin ilgili maddelerinde ve EK-D Değerlendirme Çizelgesi’nde ayrıca belirtilmiştir.
Yönetmeliğin temel kuralı şudur: Askeri öğrenci adayları tam sağlam olmalıdır. Tam sağlam olmak, adayda Hastalıklar Listesi’nin A, B veya D dilimlerine giren herhangi bir hastalık ya da arızanın bulunmaması anlamına gelir. Ayrıca adaylarda diskromatopsi (renk körlüğü) bulunmamalıdır. Bu iki şartı birlikte sağlayan adaylara sağlık kurulu tarafından “Askeri Öğrenci Olur” kararlı rapor verilir.
Sağlık Kurulunda Hangi Tetkikler Yapılır?
Yönetmeliğin 36. maddesi, her askeri öğrenci adayına yapılması zorunlu olan laboratuvar ve radyolojik tetkikleri sıralamaktadır. Bu tetkikler, adayın genel sağlık durumunu ortaya koymak amacıyla tüm branşlarda yapılacak muayenelere esas teşkil eder.
Radyolojik tetkikler kapsamında adaydan akciğer grafisi ve direkt üriner sistem grafisi istenir. Kan tahlilleri kapsamında tam kan sayımı, sedimentasyon ve periferik yayma yapılır. İdrar tahlili ile birlikte kanda HBsAg (Hepatit B), Anti-HCV (Hepatit C) ve Anti-HIV testleri gerçekleştirilir. Biyokimya testleri olarak kanda üre, kreatinin, AST, ALT, ALP, LDH, GGT, bilirubinler (total ve direkt), TSH, T3, T4, total kolesterol ve trigliserit değerleri ölçülür. Ayrıca açlık kan şekeri kontrolü yapılır.
Görüntüleme tetkikleri arasında tüm batın ultrasonografisi yer alır. Hava Harp Okulu adaylarında ise ek olarak tiroid ultrasonografisi istenir. Kalp değerlendirmesi için EKG çekilir; lüzum görülen durumlarda transtorasik ekokardiyografi uygulanır. 2024 yılında yapılan değişiklik ile pes planusa (düztabanlık) yönelik ayak grafisi artık her adayda zorunlu olmaktan çıkarılmış, yalnızca ilgili klinik uzmanının gerekli gördüğü durumlarda istenmesi kararlaştırılmıştır.
Muayene branşları açısından aday; göz hastalıkları, kulak burun boğaz (KBB), psikiyatri, nöroloji, iç hastalıkları (dahiliye), dermatoloji (cildiye), ortopedi, genel cerrahi, üroloji, kardiyoloji ve endokrin/metabolizma bölümlerinden sırasıyla geçirilir. Bu muayenelerde herhangi bir branştan elenme, tüm süreci sonlandırır ve adaya olumsuz sağlık raporu verilir.
Askeri Öğrenci Adaylarında Boy ve Kilo Şartları
Askeri öğrenci adaylarının boy ve ağırlık sınırları, yönetmeliğin EK-A Çizelgesi’nde yaş gruplarına göre belirlenmiştir. Genel kural olarak erkek adaylarda asgari boy sınırı 165 cm, kadın adaylarda ise 160 cm’dir. Hava Harp Okulu’nda uçuculuk eğitimine yönelik ek boy şartları mevcuttur; bu okulda erkek adaylar için üst boy sınırı 190 cm olarak uygulanır.
Ağırlık değerlendirmesinde Vücut Kitle İndeksi (BKİ) hesaplaması esas alınır. Herhangi bir hastalığa bağlı olmamak koşuluyla, boy ölçüsünün santimetre cinsinden son iki rakamından 5 kg’a kadar (5 dahil) fazlalık ve 15 kg’a kadar (15 dahil) noksanlık kabul edilir. Bu sınırların dışında kalan adaylar elenebilir. BKİ hesaplamasında önemli olan, değerin hastalığa bağlı olmamasıdır; yalnızca obezite veya aşırı zayıflığın tespit edilmesi halinde olumsuz rapor düzenlenir.
Boy ve kilo ölçümü sağlık kurulunun ilk aşamasında gerçekleştirilir. Burada kritik bir husus, ölçüm yönteminin standart olmasıdır. Aday ayakkabısız, dik duruşta ve başı Frankfurt düzleminde iken ölçülür. Ölçümde milimetrik farklılıklar bile sonucu etkileyebileceğinden, sınırda kalan adayların dikkatli olması gerekmektedir.
Askeri Öğrenciliğe Engel Olan Başlıca Sağlık Durumları
Askeri öğrenci adaylarının tam sağlam olması zorunluluğu, Hastalıklar Listesi’nin A, B veya D dilimlerine giren herhangi bir hastalığın bulunmaması demektir. Bu liste, yönetmeliğin EK-C ekinde yer alır ve tüm tıbbi branşlara göre düzenlenmiş hastalıkları kapsar. Pratikte en çok elenmeye neden olan başlıca sağlık durumları aşağıda özetlenmektedir.
Göz hastalıkları alanında harp okulları ve astsubay meslek yüksekokullarında düzeltme ile her iki gözde görmeler ayrı ayrı tam olmak koşuluyla 1 diyoptriye kadar (1 dahil) miyopi, hipermetropi ve astigmatizma kabul edilir. Bu sınırı aşan adaylar elenir. BAMYO ve TSK adına eğitim görülen diğer fakültelerde ise bu sınır 3 diyoptriye kadar genişletilmiştir. Renk körlüğü (diskromatopsi) tüm askeri okullarda kesin elenme sebebidir; hiçbir okul türünde istisna tanınmamıştır. Göz lazer ameliyatı (keratorefraktif cerrahi) geçmişi de tartışmalı bir elenme sebebidir; Danıştay’ın 2025 yılında verdiği kararlar bu konuda içtihat değişikliğine yol açmış olup güncel değerlendirme okullara göre farklılık gösterebilmektedir.
Psikiyatri ve ruh sağlığı alanında Hastalıklar Listesi’nin 16/A-1 maddesi (geçirilmiş nevrotik bozukluklar) en yaygın elenme sebebidir. Bu madde kapsamına anksiyete, depresif spektrum, obsesif kompulsif bozukluk, travma ve strese bağlı bozukluklar, somatoform, dissosiyatif ve yeme bozuklukları ile bunların alt tipleri girmektedir. Ekim 2024 ve Eylül 2025’te yapılan yönetmelik değişiklikleriyle bu maddenin uygulanma şekli önemli ölçüde yumuşatılmıştır. Buna göre, geçmiş psikiyatrik tanı reaktif ve tekrarlamayan nitelikte ise, tedavi süresi 3 aydan kısa ise, tıbbi kayıtlarda hastane yatışı, psikotik belirti, intihar girişimi veya madde kullanımı gibi durumlar tanımlanmıyorsa ve hâlihazırda psikopatolojik bir unsur saptanmıyorsa psikiyatri uzmanı adayı sağlam kabul edebilir. Dış kaynak adaylar ve öğrenci adayları için ek olarak son 3 yıla ait psikiyatrik bir tanı veya tedavi kaydının bulunmaması şartı aranmaktadır. DEHB (Madde 18/A-4) de benzer koşullarla değerlendirilmektedir. Kişilik bozuklukları (Madde 17), psikotik bozukluklar ve madde kullanım bozuklukları ise kesin elenme sebebidir.
Ortopedi alanında düztabanlık (pes planus) Madde 66/A-1 kapsamında değerlendirilir. Kalkaneal yükseklik açısı ölçümü yapılır; harp okulları ve astsubay MYO’larında 20 derecenin altındaki değerler elenme sebebidir. Ekim 2024 değişikliği ile 10-19 derece arası düztabanlıklar yalnızca sözleşmeli erbaş ve er adaylarında sağlam kabul edilir hale getirilmiştir; askeri öğrenci adaylarında bu esneklik bulunmamaktadır. Skolyoz, kifoz ve omurga bozuklukları derece sınırlarına göre değerlendirilir. Sakralizasyon ve lumbalizasyon Ekim 2024 değişikliğiyle yalnızca TSK adına eğitim görülen diğer fakültelere ve BAMYO’ya alınacak öğrenci adaylarında sağlam kabul edilmektedir; harp okulları ve diğer astsubay MYO’larında hâlâ elenme sebebidir.
Dermatoloji alanında dövme (tatuaj) Madde 29/A-1 kapsamında değerlendirilir. Askeri öğrencilerde yüz bölgesi, baş bölgesi, tüm boyun ve el parmak uçlarından itibaren dirsekler dahil kollarda kısa kollu gömlek ile görünen bölgelerde ve dizden itibaren etek ile görünen bölgelerde dövme bulunması kesin elenme sebebidir. Vücudun görünmeyen bölgelerindeki dövmelerde ise alan hesaplaması yapılır; 20 cm²’den büyük dövmeler elenme sebebidir. Yüz bölgesindeki skar, yara izi veya yanık sekeli 4 cm²’den, diğer bölgelerde 10 cm²’den büyükse elenme gerekçesi oluşabilir. Vitiligo, sedef hastalığı (psoriasis) ve kronik egzama gibi cilt hastalıkları da yaygınlık derecesine göre engel teşkil edebilir.
Kardiyoloji alanında kalp kapak hastalıkları, ciddi ritim bozuklukları ve konjenital kalp anomalileri elenme sebebidir. Ancak hafif düzeyde mitral kapak prolapsusu (MVP), basit sağ dal bloğu ve hemodinamik olarak önemsiz EKG bulguları sağlam kabul edilebilir. Dahiliye alanında astım, diyabet (özellikle Tip 1), kronik böbrek hastalıkları, karaciğer fonksiyon bozuklukları ve tiroid hastalıkları (tedavi altında dahi olsa) değerlendirmeye alınır. KBB alanında belirli desibel sınırının üzerindeki işitme kayıpları ve kronik sinüzit gibi durumlar, nöroloji alanında ise epilepsi ve kronik nörolojik hastalıklar kesin elenme sebepleri arasında yer alır.
Hafif Sağlık Sorunlarında Sağlam Kabul Edilen Durumlar
Yönetmeliğin Hastalıklar Listesi’nde yer alan her hastalık doğrudan elenme anlamına gelmez. Bazı hafif sağlık sorunları, belirli koşullar altında sağlam kabul edilir ve adayın askeri öğrenci olarak kabul edilmesine engel teşkil etmez.
Cilt hastalıkları bağlamında Madde 35’te yer alan istisnai düzenlemeye göre depigmente nevüs ve Becker nevüsü, dış kaynak adaylar ve öğrenci adayları için sağlam kabul edilir ve elenme sebebi oluşturmaz. Hafif düzeyde akne vulgaris, hiperhidroz (aşırı terleme) ve az sayıda lokalize iyi huylu deri tümörleri silahlı hizmete engel olmadığı sürece sağlam değerlendirilir.
Ortopedi alanında Ekim 2024 değişikliğiyle basit prostat kistleri tüm aday türlerinde sağlam kabul edilmiştir. Tek ve çift taraflı sakralizasyon ile tek vertebrada lumbalizasyon, BAMYO ve TSK adına eğitim görülen diğer fakültelere alınacak öğrenci adaylarında sağlam kabul edilir. Tek seviyeli disk ameliyatı geçiren adayların durumu, ameliyat sonrası fonksiyon kaybı olup olmadığına göre değerlendirilir; tam iyileşme söz konusu ise sağlam rapor verilebilir.
Psikiyatri alanında yukarıda açıklanan Ekim 2024 ve Eylül 2025 değişiklikleri, geçmişte kısa süreli psikiyatrik tedavi almış adaylar için önemli bir esneklik getirmiştir. Geçmiş psikiyatrik tanı reaktif ve tekrarlamayan nitelikte ise, tedavi süresi 3 aydan kısa ise, tıbbi kayıtlarda ağırlaştırıcı unsurlar bulunmuyorsa ve son 3 yılda herhangi bir tanı/tedavi kaydı yoksa aday sağlam kabul edilebilir. Bu değişiklik özellikle sınav dönemlerinde rapor amaçlı psikiyatri polikliniğine başvurmuş veya gereksiz şekilde antidepresan reçete edilmiş adaylar açısından hayati önem taşımaktadır.
Göz hastalıkları alanında sınır değerdeki kırılma kusurları (tam olarak 1.00 D veya tam olarak 3.00 D olan durumlar) sağlam kabul edilir; ancak bu sınırı bir miktar dahi aşan değerler elenme sebebi oluşturur. Burada kritik olan ölçüm yöntemidir: sikloplejik refraksiyon ile otorefraktometre sonuçları arasında fark olabilir ve sağlık kurulunun hangi yöntemi esas alacağı sonucu doğrudan etkiler.
MSÜ, ASEM ve JSGA Arasındaki Sağlık Şartı Farkları
Tüm askeri öğrenci adayları aynı yönetmeliğe tabi olmakla birlikte, okullar arasında bazı sağlık şartı farklılıkları bulunmaktadır. Bu farklılıklar yönetmeliğin EK-D Değerlendirme Çizelgesi’nde ve ilgili maddelerdeki açıklamalarda belirtilmiştir.
Göz derecesi sınırlarında harp okulları (Kara, Deniz, Hava) ve astsubay meslek yüksekokulları (KAMYO, DAMYO, HAMYO) ile ASEM’de 1 diyoptriye kadar miyopi, hipermetropi ve astigmatizma kabul edilirken; BAMYO ve TSK adına eğitim görülen diğer fakültelerde bu sınır 3 diyoptriye kadar genişletilmiştir. Hava Harp Okulu’nda uçuculuk eğitimine yönelik daha katı göz şartları uygulanır; uçucu adaylarda görme keskinliği ve refraksiyon değerlerinde daha düşük tolerans söz konusudur.
Boy sınırlarında Hava Harp Okulu’nda uçucu adaylar için üst boy sınırı 190 cm olarak belirlenmiştir; diğer harp okullarında üst boy sınırı uygulanmaz. Genel asgari boy sınırı erkeklerde 165 cm, kadınlarda 160 cm’dir; ancak Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı (KKTC) 2026 temin kılavuzunda da aynı sınırlar uygulanmaktadır.
Sakralizasyon ve lumbalizasyon konusunda Ekim 2024 değişikliğiyle yalnızca BAMYO ve TSK adına eğitim görülen diğer fakültelere alınacak öğrenci adaylarında bu durumlar sağlam kabul edilir. Kara, Deniz ve Hava Harp Okulları ile KAMYO, DAMYO, HAMYO ve JSGA okullarında (ASEM, SUEM, JAMYO, JSGF) sakralizasyon ve lumbalizasyon hâlâ elenme sebebidir.
JSGA (ASEM, SUEM, JAMYO, JSGF) ile MSÜ okulları arasında yapısal bir farklılık olarak kurumsal bağlam gösterilebilir: MSÜ Milli Savunma Bakanlığı’na, JSGA ise İçişleri Bakanlığı’na bağlıdır. Ancak sağlık değerlendirmesi aynı yönetmelik hükümlerine göre yapılır. ASEM mezunları Jandarma veya Sahil Güvenlik bünyesinde astsubay olarak görev yaparken, KAMYO mezunları Kara Kuvvetleri bünyesinde astsubay olarak görevlendirilir. Sağlık şartları açısından bu iki okul arasında doğrudan bir farklılık yoktur; ancak Jandarma ve Sahil Güvenlik bünyesinde bazı branşlarda ek sağlık şartları aranabilir.
TSK Sağlık Yönetmeliğindeki Son Dönem Değişiklikleri
TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nde 9 Ekim 2024 ve 13 Eylül 2025 tarihlerinde kapsamlı değişiklikler yapılmıştır. Bu değişiklikler askeri öğrenci adaylarını doğrudan etkileyen birçok maddeyi kapsamaktadır.
Psikiyatri alanında (Madde 16/A-1 ve Madde 18/A-4) en köklü değişiklik gerçekleştirilmiştir. Geçirilmiş nevrotik bozukluk ve DEHB maddelerine AÇIKLAMA-1 ve AÇIKLAMA-2 eklenmiştir. AÇIKLAMA-1 ile geçmiş psikiyatrik tanının reaktif, tekrarlamayan nitelikte olması, tedavi süresinin 3 aydan kısa olması, tıbbi kayıtlarda hastane yatışı veya psikotik belirti gibi ağırlaştırıcı unsurların bulunmaması ve hâlihazırda psikopatolojik bir unsur saptanmaması koşullarıyla adayın sağlam kabul edileceği düzenlenmiştir. AÇIKLAMA-2 ile dış kaynak adaylar ve öğrenci adayları için ek olarak son 3 yıla ait psikiyatrik bir tanı veya tedavi kaydının bulunmaması şartı getirilmiştir.
Ortopedi alanında düztabanlık maddesine (66/A-1) açıklama eklenmiş ve 10-19 derece arası düztabanlıklar sözleşmeli erbaş ve er adaylarında sağlam kabul edilir hale getirilmiştir. Tek ve çift taraflı sakralizasyon ile tek vertebrada lumbalizasyon, BAMYO ve TSK adına eğitim görülen diğer fakülte adaylarında sağlam kabul edilmiştir.
Dermatoloji alanında depigmente nevüs ve Becker nevüsünün dış kaynak adaylar ve öğrenci adayları için sağlam kabul edileceği düzenlenmiştir. Vücudun görünmeyen bölgelerindeki dövmeler sözleşmeli erbaş ve er adaylarında sağlam kabul edilir hale getirilmiştir. Dahiliye alanında basit prostat kistlerinin tüm aday türlerinde (dış kaynak subay, astsubay, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş/er ve askeri öğrenci) sağlam kabul edileceği düzenlenmiştir.
Diskromatopsi konusunda Madde 39’a güncelleme yapılarak renk körlüğü olan askeri öğrencilerin ayrılamayacağı sınıf ve branş listesine İstihbarat, Mühimmat ve İnsansız Hava Aracı branşları eklenmiştir.
Pes planusa yönelik ayak grafisi konusunda Madde 36 güncellenmiş ve daha önce her adayda zorunlu olan pes planus grafisi, yalnızca ilgili klinik uzmanının gerekli gördüğü durumlarda istenmesi şeklinde değiştirilmiştir. Bu değişiklik gereksiz elenmelerin önlenmesi ve muayene sürecinin hızlandırılması amacıyla yapılmıştır.
Askeri Öğrenci Olamaz Raporu Alanlar Neler Yapmalıdır?
Sağlık kurulunca “Askeri Öğrenci Olamaz” kararlı rapor verilen adaylar, hukuki haklarını bilmeli ve süreleri kaçırmadan hareket etmelidir. Yönetmelik, adaylara hem idari itiraz hem de yargısal başvuru hakkı tanımaktadır.
İlk adım, sağlık raporunun tebliğ tarihinden itibaren 3 iş günü içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz etmektir. İtiraz halinde aday, farklı bir sağlık kuruluşunda yeniden sağlık kuruluna çıkarılır. Bu ikinci kurul, ilk raporla aynı yönde karar verirse rapor kesinleşir. İlk raporla çelişen bir karar verilmesi halinde ise aday hakem hastaneye sevk edilir. Hakem hastanenin verdiği rapor idari açıdan kesindir ve idari itiraz yoluyla değiştirilemez.
Ancak hakem hastane raporunun da hukuki denetimi mümkündür. Olumsuz hakem hastane raporu veya kesinleşen sağlık kurulu kararı üzerine aday, 60 gün içinde idare mahkemesine iptal davası açabilir. Davanın yetkili mahkemesi Ankara İdare Mahkemeleri’dir; çünkü temin işlemlerinin merkezi Ankara’dadır.
Askeri Öğrenci Sağlık Raporuna İtiraz ve İptal Davası Süreci
İptal davasında mahkeme, adayın sağlık durumunun yönetmeliğe uygun olarak değerlendirilip değerlendirilmediğini inceler. Mahkeme, adayı üniversite hastanesine veya farklı bir sağlık kuruluna sevk ederek yeniden muayene ettirebilir. Bu aşamada yürütmeyi durdurma talebi büyük önem taşır; çünkü askeri okullara kayıt süreleri kısıtlıdır ve davanın sonuçlanmasını beklemek adayın bir eğitim yılını kaybetmesine neden olabilir. Yürütmeyi durdurma kararı verilmesi halinde aday, dava sonuçlanana kadar eğitimine başlayabilir veya eğitim hakkı saklı tutulur.
İptal davalarında sık karşılaşılan durumlar arasında sağlık kurullarının e-Nabız kayıtlarını veya geçmiş reçete bilgilerini hatalı yorumlaması, ölçüm hatası (göz derecesi, düztabanlık açısı, dövme alan hesaplaması), yönetmelik değişikliklerinin uygulanmaması ve geçirilmiş hastalığın yanlış kodlanması yer almaktadır. Özellikle psikiyatri geçmişi nedeniyle elenmelerde, sağlık kurullarının poliklinik muayene kaydını veya tek seferlik ilaç reçetesini kesin hastalık geçmişi olarak yorumlaması sıkça yapılan bir hata olup, mahkemeler bu yaklaşımı yerleşik içtihatlarla hukuka aykırı bulmaktadır.
Dava sürecinde adayın askeri hukuk alanında deneyimli bir avukattan destek alması, doğru taleplerin (yürütme durdurma, yeniden sevk, bilirkişi incelemesi) ileri sürülmesi ve yasal sürelerin kaçırılmaması açısından kritik öneme sahiptir.
