Vertigo (baş dönmesi), TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin EK-C Hastalıklar Listesi’nde Kulak Hastalıkları bölümünde Madde 21 kapsamında vestibüler sistem hastalıkları olarak değerlendirilir. Vertigo tek başına bir hastalık değil, iç kulaktaki denge organı (vestibüler sistem) veya merkezi sinir sistemindeki bir bozukluğa bağlı olarak ortaya çıkan bir belirtidir. Askeri görevde denge ve koordinasyon yeteneği kritik önem taşıdığından, sağlık kurulları vertigo şikayetini ciddi bir elenme gerekçesi olarak ele almaktadır. Ancak vertigonun askerliğe engel olup olmadığı, sebebine, süresine, tekrarlama sıklığına ve tedaviye yanıtına göre farklılık göstermektedir.
Sağlık kurullarında vertigo değerlendirmesi KBB uzmanı tarafından yapılır. Muayenede adayın vertigo öyküsü, atakların sıklığı ve süresi sorgulanır. Objektif testler olarak videonistagmografi (VNG), kalorik test, video head impulse test (vHIT) ve varsa vestibüler uyarılmış miyojenik potansiyeller (VEMP) uygulanabilir. Bu testler periferik ve santral vertigo ayrımını yapmaya, vestibüler fonksiyon kaybının varlığını ve derecesini ortaya koymaya yarar. e-Nabız’da vertigo tanısı veya baş dönmesi nedeniyle KBB veya nöroloji poliklinik girişi bulunan adaylarda sağlık kurulu bu kayıtları da değerlendirmeye alır. Tek seferlik bir poliklinik başvurusunda konulan vertigo tanısı ile tekrarlayan vestibüler hastalık arasındaki ayrım, adayın kabulü veya elenmesi açısından belirleyicidir.
Vertigo Yönetmelikte Hangi Madde Kapsamındadır?
Vertigo, yönetmeliğin EK-C Hastalıklar Listesi’nin 21. maddesinde Kulak Hastalıkları başlığı altında vestibüler sistem hastalıkları olarak derecelere göre düzenlenmiştir. A diliminde (21/A-4) “işitmeyi A/19 kadar azaltan, en az bir yıl takibi yapılmış, objektif testlerle doğrulanan ve semptom veren periferik tipte bilateral vestibüler hastalıklar” yer almaktadır. Bu fıkra, vertigo şikayeti olan ve objektif testlerle periferik vestibüler bozukluk kanıtlanan ancak hafif düzeyde kalan durumları kapsamaktadır. A dilimine giren vestibüler hastalıklar, görevdeki muvazzaf personel için görev yapmaya engel sayılmaz; ancak askeri öğrenci ve diğer adaylarda elenme sebebi oluşturabilir.
B diliminde labirent atrofileri ve labirenter hidropslar (Meniere hastalığı dahil) yer almaktadır. Meniere hastalığı, tekrarlayan vertigo atakları, dalgalanma gösteren sensorinöral işitme kaybı, tinnitus (kulak çınlaması) ve kulakta dolgunluk hissi ile karakterize kronik bir vestibüler hastalıktır ve B dilimine kodlanır. B dilimi tüm aday türlerinde elenme sebebidir. D diliminde ise ileri derecede vestibüler fonksiyon kaybı, bilateral vestibüler arefleksi ve tedaviye dirençli kronik vertigo durumları yer alır. D dilimi kesin elenme sebebidir. Vertigonun hangi dilimde kodlanacağı, hastalığın periferik mi santral mi olduğuna, tekrarlayıp tekrarlamadığına, işitme kaybı eşlik edip etmediğine ve objektif vestibüler test sonuçlarına göre belirlenir.
BPPV (İyi Huylu Pozisyonel Vertigo) Engel Midir?
BPPV (Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo), iç kulaktaki yarım daire kanallarına yerleşen kalsiyum kristallerinin (otokonia) baş hareketleriyle yer değiştirmesi sonucu ortaya çıkan, en sık görülen periferik vertigo türüdür. BPPV atakları genellikle kısa sürelidir (birkaç saniye ila bir dakika), belirli baş pozisyonlarıyla tetiklenir ve büyük çoğunluğu Epley manevrası veya diğer kanal yeniden konumlandırma manevraları ile başarılı şekilde tedavi edilir. Tıbbi literatürde BPPV, selim ve kendini sınırlayan bir hastalık olarak kabul edilir.
Yönetmelikte BPPV ayrı bir madde olarak düzenlenmemiştir; genel vestibüler hastalıklar kapsamında değerlendirilir. BPPV’nin yönetmelikteki yeri, hastalığın aktif olup olmadığına ve tedaviye yanıt verip vermediğine göre değişmektedir. Epley manevrası ile başarıyla tedavi edilmiş, atakları geçmiş ve vestibüler testleri normal olan bir adayda BPPV geçmişi sağlam kabul edilmesi gereken bir durumdur; çünkü hastalık iyileşmiştir ve tekrarlama riski düşüktür. Ancak sağlık kurullarının bir kısmı e-Nabız’da BPPV veya vertigo kaydı bulunan adayları detaylı vestibüler teste tabi tutmakta ve geçmiş tanıyı aktif hastalık gibi değerlendirerek olumsuz rapor düzenleyebilmektedir. Tekrarlayan BPPV atakları olan veya tedaviye rağmen şikayetleri devam eden adaylarda ise A veya B dilimine kodlama yapılması söz konusu olabilir.
Vertigo Subay ve Astsubay Olmaya Engel Midir?
Dış kaynaktan alınacak subay ve astsubay adaylarında vertigo değerlendirmesi, vestibüler hastalığın dilimine ve başvurulan sınıfa göre farklılık gösterir. A dilimine giren hafif düzeyde vestibüler hastalıklar muharip sınıflarda elenme sebebi oluştururken, yardımcı sınıflarda kabul edilebilir. B dilimine giren vestibüler hastalıklar (Meniere hastalığı, kronik vestibüler yetmezlik) ise sınıf farkı gözetmeksizin tüm aday türlerinde elenme sebebidir. D dilimine giren durumlar kesin elenme sebebi olup itiraz veya dava yoluyla sağlam rapor alınması pratikte mümkün değildir.
Görevdeki muvazzaf subay ve astsubaylarda vertigo tanısı konulması halinde A dilimine giren durumlar görev yapmaya engel sayılmaz. B dilimine giren durumlar sınıf değişikliği gerektirebilir; özellikle uçucu personel, denizaltıcı, dalgıç ve komando branşlarında vestibüler bozukluk doğrudan görev yapamaz kararı alınmasına neden olabilir. Sözleşmeli er veya uzman erbaştan astsubaylığa geçiş yapacak personelde vertigo geçmişi yeniden değerlendirilir ve geçmiş atakların seyri, güncel vestibüler fonksiyon durumu ve tedaviye yanıt birlikte ele alınır.
Vertigo Nedeniyle Elenme Halinde İtiraz Süreci
Vertigo nedeniyle olumsuz sağlık raporu verilen adaylar, raporun tebliğinden itibaren 3 iş günü içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz etmelidir. İtiraz halinde farklı bir sağlık kuruluşunda KBB uzmanınca yeniden muayene yapılır ve vestibüler testler (VNG, kalorik test, vHIT) tekrarlanabilir. Vertigo davalarında itirazın başarılı olma olasılığı, özellikle BPPV gibi tedavi edilebilir durumlarda ve geçmişte tek seferlik vertigo atağı yaşanmış adaylarda yüksektir.
İtiraz aşamasında dikkat edilmesi gereken en önemli husus, sağlık kurulunun objektif vestibüler testler uygulayıp uygulamadığıdır. Yalnızca öyküye veya e-Nabız kaydına dayanılarak verilen olumsuz rapor, objektif test sonuçları ile desteklenmediğinde hukuki açıdan zayıf bir gerekçe oluşturur. Adayların itiraz sürecinde güncel vestibüler test sonuçlarını, varsa tedavi kayıtlarını (Epley manevrası uygulanmışsa sonucu) ve odyometri raporlarını hazır bulundurması büyük önem taşımaktadır. Vestibüler testlerin normal çıkması ve işitme kaybı saptanmaması halinde itiraz güçlü bir zemine oturur.
Vertigo Nedeniyle Elenme Halinde İptal Davası
Hakem hastane kararı da olumsuz ise 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılabilir. Bu davalarda en sık ileri sürülen hukuka aykırılık gerekçeleri arasında sağlık kurulunun objektif vestibüler test uygulamadan yalnızca e-Nabız kaydına dayanarak karar vermesi, geçirilmiş ve tedavi edilmiş BPPV’nin aktif vestibüler hastalık gibi kodlanması, tek seferlik vertigo epizodunun kronik hastalık olarak değerlendirilmesi ve periferik ile santral vertigo ayrımı yapılmadan genel bir olumsuz kodlama yapılması yer almaktadır.
Ulus Hukuk ve Danışmanlık, vertigo nedeniyle olumsuz sağlık raporu alan askeri öğrenci, subay, astsubay ve uzman erbaş adaylarına iptal davası sürecinde hukuki destek sağlamaktadır. Bu davalarda mahkeme, adayı üniversite hastanesine sevk ederek KBB uzmanınca kapsamlı vestibüler değerlendirme (VNG, kalorik test, vHIT, odyometri) yaptırabilmektedir. Vestibüler fonksiyonların normal olduğunun veya geçmiş hastalığın tamamen iyileştiğinin objektif testlerle kanıtlanması halinde olumsuz rapor iptal edilebilmekte ve adayın yeniden değerlendirilmesine karar verilebilmektedir.
