Düztabanlık (pes planus), askeri öğrenci adayları arasında ortopedik elenme sebeplerinin başında gelmektedir. TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin EK-C Hastalıklar Listesi’nde düztabanlık Madde 66/A-1 kapsamında değerlendirilir. Askeri öğrenci adaylarında tam sağlam olma şartı arandığından, Hastalıklar Listesi’nin A dilimine giren bir düztabanlık dahi elenme sebebi oluşturabilir. Düztabanlık derecesi, ayağın yere basarak çekilen lateral (yan) röntgen grafisinde kalkaneal yükseklik açısı ölçülerek belirlenir. Bu açı, topuk kemiğinin alt yüzeyi ile yer düzlemi arasındaki açıyı ifade eder ve adayın elenip elenmeyeceğini doğrudan belirleyen en kritik parametredir.
Yönetmelikteki derece sınıflandırması üç aralıktan oluşmaktadır. Kalkaneal yükseklik açısı 20 derece ve üzeri olan adaylar normal kabul edilir ve düztabanlık tanısı konulmaz. 10 ila 19 derece arasındaki değerler (10 ve 19 dahil) hafif düzeyde düztabanlık olarak A dilimine (66/A-1) kodlanır. 10 derecenin altındaki değerler ise ileri düzeyde düztabanlık olarak B dilimine kodlanır ve tüm aday gruplarında kesin elenme sebebidir. Askeri öğrenci adayları açısından kritik sınır başvurulan okul türüne göre farklılık göstermektedir: harp okulları (Kara, Deniz, Hava) ve astsubay meslek yüksekokulları (KAMYO, DAMYO, HAMYO) ile JSGA okullarında (ASEM, SUEM, JAMYO, JSGF) 20 derecenin altındaki tüm değerler elenme sebebiyken; BAMYO ve TSK adına eğitim görülen diğer fakültelerde 10-19 derece arası düztabanlıklar sağlam kabul edilmektedir.
Düztabanlık Yönetmelikte Nasıl Tanımlanır?
Yönetmeliğin EK-C Hastalıklar Listesi’nin 66. maddesi, düztabanlığı derecelere ve fonksiyonel etkilerine göre farklı dilimlerde tanımlamaktadır. A diliminin 1. fıkrası (66/A-1) “ayakların yürüyüşü güçleştirmeyecek derecede şekil bozuklukları ve kalkaneal yükseklik açısı 10 ila 19 derece (10 ve 19 dahil) düztabanlıklar” şeklinde düzenlenmiştir. Bu tanımda iki unsurun bir arada bulunması gerekmektedir: düztabanlığın yürüyüşü güçleştirmemesi ve kalkaneal yükseklik açısının 10-19 derece aralığında olması. Bu iki koşul birlikte sağlandığında düztabanlık A dilimine kodlanır.
B diliminin 1. fıkrası (66/B-1) ise ileri düzeyde düztabanlığı tanımlar. B dilimi için yürüyüşü bozan düztabanlık, ayağın basarken çekilen ön-arka grafilerinde talus ve kalkaneus arasında ayrılma, yan grafilerde talusnaviküler ve birinci metatarstan geçen düz çizginin eklemde açılanması, tarsal kemiklerde dejenerasyon ve kalkaneal yükseklik açısının 10 dereceden az olması şartları birlikte aranmaktadır. Yönetmelik bu koşulların tamamının bir arada bulunması gerektiğini açıkça belirtmiştir. Dolayısıyla yalnızca kalkaneal yükseklik açısının 10 derecenin altında olması, diğer koşullar (yürüyüş bozukluğu, tarsal dejenerasyon) sağlanmadan tek başına B dilimine kodlama için yeterli değildir. Ancak uygulamada sağlık kurullarının bir kısmı yalnızca açı değerine bakarak B dilimi kodlaması yapabilmekte ve bu durum iptal davalarında sıklıkla tartışılmaktadır.
Uzman Erbaş ve Sözleşmeli Er Adaylarında Düztabanlık Sınırı
Uzman erbaş adaylarında düztabanlık değerlendirmesi EK-D Değerlendirme Çizelgesi’ne göre yapılır. Çizelgede 66/A-1 maddesinin uzman erbaş adayları sütununda (-) eksi işareti bulunmaktadır; bu, 10-19 derece arası düztabanlığın uzman erbaş olmaya engel teşkil ettiği anlamına gelir. Ancak dış kaynaktan alım ilanlarında muharip ve yardımcı sınıf ayrımı önem kazanmaktadır. Muharip sınıflarda (piyade, topçu, zırhlı gibi) tam sağlam olma şartı aranır ve 20 derecenin altındaki düztabanlıklar kesin engel oluşturur. Yardımcı sınıflarda (ikmal, muhabere, ulaştırma gibi) ise bazı alım ilanlarında 10-19 derece arası düztabanlıklar kabul edilebilmektedir; bu durum ilana göre değişmekte olup adayın başvurduğu sınıfın kılavuzunda belirtilmektedir.
Sözleşmeli erbaş ve er adaylarında ise Ekim 2024 tarihli yönetmelik değişikliğiyle önemli bir esneklik getirilmiştir. 66/A-1 maddesine eklenen AÇIKLAMA-2 ile 10-19 derece arası (10 derece hariç, 19 derece dahil) düztabanlıklar sözleşmeli erbaş ve er adayları için sağlam kabul edilmiştir. Bu değişiklik, sözleşmeli erbaş ve er alımlarında düztabanlık nedeniyle elenme oranını önemli ölçüde düşürmüştür. Ancak bu esneklik yalnızca sözleşmeli erbaş ve er adaylarını kapsamaktadır; uzman erbaş adaylarına uygulanmaz. Dolayısıyla aynı düztabanlık derecesine sahip iki aday, birisi sözleşmeli er olarak başvurduysa kabul edilirken, diğeri uzman erbaş olarak başvurduysa elenebilmektedir. Bu ayrım, adayların başvuru stratejilerini de doğrudan etkilemektedir.
2024 Yönetmelik Değişikliği Düztabanlık İçin Ne Getirdi?
10 Ekim 2024 tarihinde yürürlüğe giren yönetmelik değişikliğiyle düztabanlık konusunda iki önemli düzenleme yapılmıştır. Birincisi, 66/A-1 maddesine AÇIKLAMA-2 eklenerek 10-19 derece arası (10 derece hariç, 19 derece dahil) düztabanlıkların sözleşmeli erbaş ve er adayları için sağlam kabul edileceği düzenlenmiştir. Bu değişiklik, sözleşmeli erbaş ve er alımlarında hafif düzeyde düztabanlığı engel olmaktan çıkarmıştır. İkinci olarak, yönetmeliğin 36. maddesinde yer alan zorunlu tetkikler listesinde pes planusa yönelik ayak grafisi, her adayda zorunlu olmaktan çıkarılmış ve yalnızca ilgili klinik uzmanının gerekli gördüğü durumlarda istenmesi şeklinde değiştirilmiştir. Bu düzenleme, klinik olarak düztabanlık bulgusu olmayan adayların gereksiz yere grafi çekilmesinin ve sınırda değerlerle elenmelerin önlenmesini amaçlamaktadır.
Ancak bu esnekliklerin kapsamı sınırlıdır. AÇIKLAMA-2’deki sözleşmeli erbaş/er istisnası, askeri öğrenci, uzman erbaş, subay ve astsubay adaylarını kapsamamaktadır. 2020 yılında eklenen AÇIKLAMA-1 ise yalnızca TSK, Jandarma ve Sahil Güvenlik adına eğitim görülen diğer fakülteler ile BAMYO adaylarını kapsamaktadır. Harp okulları (Kara, Deniz, Hava), KAMYO, DAMYO, HAMYO ve JSGA okulları (ASEM, SUEM, JAMYO, JSGF) adaylarında 20 derecenin altındaki düztabanlıklar hâlâ elenme sebebidir. Yani 2024 değişikliği, askeri öğrenci adaylarının büyük çoğunluğu için düztabanlık konusunda doğrudan bir değişiklik getirmemiştir; esneklik yalnızca sözleşmeli erbaş/er ve BAMYO/diğer fakülte adaylarıyla sınırlıdır.
Düztabanlık Nedeniyle Elenme Halinde İtiraz Süreci
Düztabanlık nedeniyle olumsuz sağlık raporu verilen adaylar, raporun tebliğinden itibaren 3 iş günü içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz etmelidir. İtiraz halinde aday farklı bir sağlık kuruluşunda yeniden muayeneye alınır ve ayak grafisi yeniden çekilir. İkinci kurul da olumsuz karar verirse hakem hastaneye sevk yapılır. Hakem hastanenin verdiği rapor idari açıdan kesindir. İtiraz sürecinde dikkat edilmesi gereken en önemli husus, grafinin doğru teknikle çekilmesidir: adayın ayakkabısız olarak tek ayak üzerinde tam basarak durması, grafinin basarak (weight-bearing) çekilmesi ve kalkaneal yükseklik açısının dijital goniometre veya standart açı ölçer ile doğru hesaplanması gerekmektedir.
İtiraz aşamasında sık karşılaşılan sorunlar arasında ilk grafiyle itiraz grafisi arasında 2-3 derecelik farklılıklar çıkması, farklı hastanelerin farklı ölçüm yöntemleri kullanması ve grafinin basarak mı basmadan mı çekildiğinin belirsiz olması yer almaktadır. Sınırda değerlerde (19-21 derece arası) bu farklılıklar sonucu doğrudan etkileyebilir. Adayların itiraz sürecinde grafi çekiminin tam basarak yapılmasını talep etmeleri ve ölçüm yönteminin rapora yazılmasını istemeleri hukuki süreçte önemli bir kanıt oluşturacaktır.
Düztabanlık Nedeniyle Elenme Halinde İptal Davası ve Emsal Kararlar
Hakem hastane kararı da olumsuz ise 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılabilir. Bu davalarda mahkeme, adayı üniversite hastanesine sevk ederek yeniden basarak ayak grafisi çekilmesini ve kalkaneal yükseklik açısının bağımsız radyoloji ile ortopedi uzmanınca ölçülmesini isteyebilmektedir. Davada en sık ileri sürülen hukuka aykırılık gerekçeleri arasında grafinin basmadan çekilmesi nedeniyle hatalı ölçüm, dijital ve elle ölçüm arasındaki farklılığın göz ardı edilmesi, sınırda değerlerde adayın aleyhine yuvarlama yapılması, B dilimine kodlama yapılırken yönetmeliğin aradığı tüm koşulların bir arada bulunmaması ve esnek düztabanlığın fonksiyonel etkisi değerlendirilmeden doğrudan olumsuz rapor verilmesi yer almaktadır.
Ulus Hukuk ve Danışmanlık, düztabanlık nedeniyle olumsuz sağlık raporu alan askeri öğrenci, subay, astsubay ve uzman erbaş adaylarına iptal davası sürecinde hukuki destek sağlamaktadır. Emsal kararlarda idare mahkemeleri, sağlık kurulunun ölçüm hatasını veya teknik yetersizliğini tespit ettiğinde olumsuz raporu iptal etmekte ve adayın yeniden değerlendirilmesine karar vermektedir. Özellikle sınırda değerlerde (19-21 derece) ölçüm farklılığına dayanan davalarda, bilirkişi heyetinin bağımsız ölçümü belirleyici olmakta ve ilk raporla bilirkişi raporu arasındaki fark hukuka aykırılığın tespitinde esas alınmaktadır.
