Sakralizasyon ve lumbalizasyon, TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin EK-C Hastalıklar Listesi’nde Omurga ve Omurilik Hastalıkları bölümünde Madde 63/A-3 kapsamında değerlendirilir. Bu iki durum, omurganın bel-kuyruk bölgesindeki geçiş omurlarında görülen doğuştan (konjenital) anatomik varyasyonlardır ve çoğu kişide herhangi bir belirti vermez. Buna rağmen, askeri öğrenci adaylarında tam sağlam olma şartı arandığından, sağlık kurullarında çekilen lomber (bel) röntgen grafisinde sakralizasyon veya lumbalizasyon tespit edilmesi durumunda aday başvurduğu okul türüne göre elenebilir. Ekim 2024 tarihinde yapılan yönetmelik değişikliğiyle bu konuda önemli bir ayrım getirilmiştir; ancak harp okulları ve ASEM adayları bu esneklikten yararlanamamaktadır.
Ekim 2024 değişikliğine göre tek ve çift taraflı sakralizasyon ile tek vertebrada lumbalizasyon, yalnızca TSK, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı adına eğitim görülen diğer fakültelere ve MSÜ Bando Astsubay Meslek Yüksekokuluna (BAMYO) alınacak öğrenci adaylarında sağlam kabul edilmektedir. Bu esneklik Kara Harp Okulu, Deniz Harp Okulu, Hava Harp Okulu, KAMYO, DAMYO, HAMYO gibi MSÜ bünyesindeki diğer okullar ile JSGA bünyesindeki ASEM, SUEM, JAMYO ve JSGF için geçerli değildir. Dolayısıyla harp okulu ve ASEM adaylarında sakralizasyon veya lumbalizasyon tespit edilmesi hâlâ elenme sebebidir. Bu durum, belirtisiz bir anatomik varyasyon nedeniyle pek çok sağlıklı adayın elenmesine yol açmakta ve iptal davalarında sıklıkla tartışma konusu olmaktadır.
Sakralizasyon ve Lumbalizasyon Nedir?
Sakralizasyon, bel omurganın son omuru olan L5 vertebranın, sakrum (kuyruk sokumu) kemiğiyle kısmen veya tamamen kaynaşması durumudur. Normalde 5 adet bel omuru ve ayrı bir sakrum kemik yapısı bulunan omurgada, sakralizasyonda L5 omuru sakruma doğru yapısal bir dönüşüm gösterir. Bu durum doğuştan gelişir, çoğu kişide herhangi bir ağrı, hareket kısıtlılığı veya fonksiyonel bozukluk yaratmaz ve genellikle başka bir nedenle çekilen röntgen veya MR görüntülemesinde tesadüfen tespit edilir. Yönetmelikte sakralizasyon Madde 63/A-3 kapsamında yer alır ve “hareket, his ve stabilite bozukluğu yapmayan, paravertebral kas spazmı göstermeyen, uzun süre ayakta durma ve yürüyüşte bel ve bacak ağrısı meydana getirmeyen” sakralizasyon olarak tanımlanır.
Lumbalizasyon ise sakralizasyonun tersi yönünde bir varyasyondur: sakrum kemiğinin ilk parçası olan S1 vertebra, bel omuru özelliği kazanarak lomber bölgeden ayrışır. Bu durumda kişide fonksiyonel olarak 6 bel omuru mevcutmuş gibi bir görünüm oluşur. Lumbalizasyon da sakralizasyon gibi doğuştan gelişen bir anatomik varyasyondur ve çoğu kişide hiçbir belirti vermez. Yönetmelikte lumbalizasyon da sakralizasyonla aynı madde ve fıkra kapsamında (63/A-3) değerlendirilir. Her iki durumun da A dilimine kodlanması, muvazzaf subay, astsubay ve görevdeki personel için görev yapmaya engel olmadığı anlamına gelir; ancak askeri öğrenci adaylarında A dilimine dahi girilmemesi gerektiğinden, bu anatomik varyasyonlar elenme sebebi oluşturabilmektedir.
Tek Taraflı ve Çift Taraflı Sakralizasyon Farkı
Sakralizasyon, omurganın bir tarafında mı yoksa her iki tarafında mı gerçekleştiğine göre tek taraflı (unilateral) ve çift taraflı (bilateral) olarak sınıflandırılır. Tek taraflı sakralizasyonda L5 vertebranın yalnızca bir transvers çıkıntısı sakrumla kaynaşmış veya eklemleşmiş durumdayken, diğer taraf normal anatomik yapısını korur. Çift taraflı sakralizasyonda ise her iki transvers çıkıntı da sakrumla kaynaşmıştır. Klinik açıdan tek taraflı sakralizasyon, omurgada asimetrik bir geçiş bölgesi oluşturduğundan, teorik olarak bel ağrısı ve disk sorunlarına daha yatkın kabul edilir. Çift taraflı sakralizasyon ise simetrik bir kaynaşma olduğundan genellikle daha stabil bir yapı oluşturur.
Yönetmelik açısından Ekim 2024 değişikliğinde “tek ve çift taraflı sakralizasyon ile tek vertebrada lumbalizasyon” ifadesi kullanılmıştır. Bu ifade, BAMYO ve diğer fakülte adaylarında hem tek taraflı hem çift taraflı sakralizasyonun sağlam kabul edileceğini açıkça belirtmektedir. Harp okulları ve ASEM adaylarında ise bu esneklik olmadığından, tek taraflı veya çift taraflı fark etmeksizin sakralizasyon tespit edilmesi elenme gerekçesi oluşturabilir. Uygulamada sağlık kurullarının tamamı bu ayrımı değerlendirmeye almamakta; bazı kurullar belirtisiz çift taraflı sakralizasyonu dahi doğrudan elenme sebebi olarak kodlamaktadır. Bu durum, fonksiyonel bir bozukluk yaratmayan anatomik varyasyonların gereksiz yere elenme gerekçesi yapılması anlamına gelmekte ve idari yargıda sıklıkla tartışılmaktadır.
ASEM’den Sakralizasyon Nedeniyle Elenme Halinde İptal Davası
Sakralizasyon veya lumbalizasyon nedeniyle ASEM’den elenen adaylar, raporun tebliğinden itibaren 3 iş günü içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz etmelidir. Hakem hastane kararı da olumsuz ise 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılabilir. Bu davalarda en sık ileri sürülen hukuka aykırılık gerekçeleri arasında adayda hiçbir klinik belirti (ağrı, hareket kısıtlılığı, paravertebral spazm) bulunmamasına rağmen yalnızca radyolojik bulguya dayanılarak olumsuz rapor verilmesi, Madde 63/A-3’teki “hareket, his ve stabilite bozukluğu yapmayan” ifadesinin göz ardı edilerek fonksiyonel değerlendirme yapılmadan karar verilmesi ve sağlık kurulunun geçiş omuru varyasyonunu patolojik bir hastalık gibi değerlendirmesi yer almaktadır.
Ulus Hukuk ve Danışmanlık, sakralizasyon ve lumbalizasyon nedeniyle ASEM sağlık kurulundan olumsuz rapor alan adaylara iptal davası sürecinde hukuki destek sağlamaktadır. Bu davalarda mahkeme, adayı üniversite hastanesine sevk ederek ortopedi uzmanınca fonksiyonel değerlendirme yapılmasını, gerekirse MR görüntüleme ile eşlik eden patoloji olup olmadığının araştırılmasını isteyebilmektedir. Adayda klinik belirti bulunmaması ve fonksiyonel bozukluk saptanmaması halinde olumsuz rapor iptal edilebilmekte ve adayın yeniden değerlendirilmesine karar verilebilmektedir.
