Geçirilmiş nevrotik bozukluk, TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği kapsamında personel ve öğrenci adaylarının en sık karşılaştığı elenme gerekçelerinden biridir. Yönetmeliğin EK-C Hastalıklar Listesi’nin 16. maddesinin A diliminin 1. fıkrası (16/A-1), geçmişte nevrotik bir bozukluk geçirmiş ve bu hastalığı atlatmış kişileri kapsamaktadır. Sağlık kurulları, adayın e-Nabız kayıtlarını, geçmiş hastane giriş ve muayene kayıtlarını ve reçete geçmişini inceleyerek bu madde kapsamında değerlendirme yapar. Geçmişte yalnızca bir kez dahi psikiyatri polikliniğine başvurulmuş veya antidepresan reçete edilmiş olması, sağlık kurullarının büyük çoğunluğu tarafından 16/A-1 kapsamında olumsuz rapor verilmesi için yeterli gerekçe olarak görülmekteydi.
Bu durum, özellikle sınav kaygısı nedeniyle psikiyatri polikliniğine başvurmuş, rapor amaçlı tek seferlik muayene yaptırmış veya gereksiz şekilde antidepresan reçete edilmiş adaylar açısından ciddi bir haksızlık oluşturuyordu. Bu sorunun önüne geçmek amacıyla 10 Ekim 2024 ve 13 Eylül 2025 tarihlerinde yönetmeliğin 16/A-1 maddesine AÇIKLAMA-1 ve AÇIKLAMA-2 eklenmiştir. Bu değişikliklerle 16/A-1 maddesindeki mutlak engel hükmü yumuşatılmış ve sağlık kurullarına somut değerlendirme kriterleri getirilmiştir. Ancak maddenin kendisi kaldırılmamıştır; hâlâ geçirilmiş nevrotik bozukluk tüm aday türlerinde elenme sebebi olabilmektedir. Farkı yaratan, değişikliklerle eklenen koşulların sağlanıp sağlanmadığıdır.
16/A-1 Maddesi Nedir?
16/A-1, TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin EK-C Hastalıklar Listesi’nin Ruh Sağlığı ve Hastalıkları bölümünde yer alan bir hastalık kodudur. Bu kod, Hastalıklar Listesi’nin 16. maddesinin A diliminin 1. fıkrasını ifade eder. Madde metni şu şekildedir: “Geçirilmiş nevrotik bozukluklar (anksiyete, depresif, obsesif spektrum, travma ve strese bağlı bozukluklar, somatoform, dissosiyatif, yeme bozuklukları ve bunların alt tipleri).” Burada “geçirilmiş” ifadesi, kişinin daha önce bu hastalıklardan birine yakalanmış ve tedavi veya kendiliğinden iyileşme yoluyla bu hastalığı atlatmış olmasını ifade eder.
A dilimi, yönetmelikteki en hafif hastalık kategorisini temsil eder ve görevdeki muvazzaf subay/astsubaylarda görev yapmaya engel olmayan durumları kapsar. Ancak askeri öğrenci, dış kaynak subay/astsubay, uzman erbaş ve sözleşmeli erbaş/er adaylarında A dilimine giren bir hastalık dahi elenme sebebi oluşturur. EK-D Personel Adaylarının Hastalıklara Göre Değerlendirme Çizelgesi’nde 16/A-1 maddesinin tüm aday türlerinde (-) eksi işareti taşıdığı görülmektedir; bu, maddenin subay, astsubay, uzman erbaş ve askeri öğrenci olmaya engel teşkil ettiği anlamına gelir. Dolayısıyla 16/A-1 kodu sağlık raporuna yazılan bir aday, Ekim 2024 değişikliğiyle getirilen istisna koşullarını sağlamadığı sürece elenir.
Nevrotik Bozukluk Kapsamına Giren Hastalıklar Nelerdir?
Yönetmelik, nevrotik bozuklukları yedi ana kategori ve bunların alt tipleri olarak saymıştır. Anksiyete bozuklukları kapsamında yaygın anksiyete bozukluğu (F41.1), panik bozukluk (F41.0), özgül fobiler, sosyal fobi ve ayrılma anksiyetesi bozukluğu yer alır. Depresif spektrum bozuklukları kapsamında majör depresif bozukluk (F32), distimik bozukluk ve uyum bozukluğu ile birlikte depresif belirtiler değerlendirilir. Obsesif spektrum bozuklukları kapsamında obsesif kompulsif bozukluk (OKB/F42), beden dismorfik bozukluğu, trikotillomani ve dermatillomani gibi durumlar yer alır.
Travma ve strese bağlı bozukluklar kapsamında travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), akut stres bozukluğu ve uyum bozuklukları değerlendirilir. Somatoform bozukluklar kapsamında somatizasyon bozukluğu, konversiyon bozukluğu ve hipokondriyazis yer alır. Dissosiyatif bozukluklar kapsamında dissosiyatif amnezi, depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğu gibi durumlar değerlendirilir. Yeme bozuklukları kapsamında ise anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu sayılmaktadır. Uygulamada en sık karşılaşılan tanılar anksiyete bozuklukları (özellikle F41.9 tanımlanmamış anksiyete ve F41.1 yaygın anksiyete) ve depresif epizotlardır. Bu tanılar sınav kaygısı, uyum güçlükleri veya geçici stres dönemlerinde konulmuş olsa dahi e-Nabız’da psikiyatri poliklinik girişi ve/veya reçete kaydı olarak kalır ve sağlık kurullarında 16/A-1 kapsamında değerlendirilir.
Geçirilmiş Nevrotik Bozukluk Tanısı Nasıl Konulur?
Sağlık kurullarında 16/A-1 tanısının konulması, adayın psikiyatri muayenesi sırasında gerçekleşir. Psikiyatri uzmanı, adayın yüz yüze muayenesinin yanı sıra e-Nabız sistemindeki geçmiş sağlık kayıtlarını, hastane giriş ve çıkış bilgilerini, poliklinik muayene kayıtlarını ve Medula sistemi üzerinden reçete edilmiş ilaç geçmişini inceler. E-Nabız’da herhangi bir psikiyatri polikliniği girişi, psikiyatrik tanı kodu (ICD-10 kodları: F32, F33, F40, F41, F42, F43 vb.) veya antidepresan/anksiyolitik ilaç reçetesi tespit edilmesi halinde psikiyatri uzmanı bu bilgileri değerlendirmeye alır.
Ekim 2024 ve Eylül 2025 değişiklikleriyle eklenen AÇIKLAMA-1 ve AÇIKLAMA-2, sağlık kurullarına tanı koyma sürecinde belirli bir değerlendirme prosedürü öngörmüştür. Buna göre psikiyatri uzmanı geçmiş psikiyatrik tanı ile ilgili içerik, seyir ve prognostik faktörleri değerlendirmeli, gerekirse geçmiş tanılara ilişkin epikriz talep etmelidir. Geçmiş psikiyatrik tanı reaktif ve tekrarlamayan bir durum gösteriyorsa, tedavi süresi 3 aydan kısa ise, tıbbi kayıtlarda hastane yatışı, psikotik belirtiler, intihar girişimi, madde kullanımı, dürtüsellik veya kendine zarar verici davranışlar tanımlanmıyorsa ve hâlihazırda ruhsal muayene ve/veya psikometrik inceleme sonuçlarına göre psikopatolojik bir unsur saptanmamışsa, psikiyatri uzmanı adayı sağlam kabul edecektir. Dış kaynak adaylar ve askeri öğrenci adayları için ise ek olarak son 3 yıla ait psikiyatrik bir tanı veya tedavi kaydının bulunmaması şartı aranmaktadır (AÇIKLAMA-2). Ancak uygulamada sağlık kurullarının bu değerlendirme prosedürünü tam olarak uygulamadığı, e-Nabız’da herhangi bir psikiyatri kaydı görülmesi üzerine derinlemesine inceleme yapmadan doğrudan 16/A-1 kodu yazdığı sıklıkla karşılaşılan bir durumdur.
Geçirilmiş Nevrotik Bozukluk Subay ve Astsubay Olmaya Engel Midir?
EK-D Personel Adaylarının Hastalıklara Göre Değerlendirme Çizelgesi’nde 16/A-1 maddesinin dış kaynaktan alınacak subay ve astsubay adayları sütununda (-) eksi işareti bulunmaktadır. Bu, 16/A-1 tanısı alan bir adayın subay veya astsubay olamayacağı anlamına gelir. Ancak Ekim 2024 ve Eylül 2025 değişiklikleriyle getirilen AÇIKLAMA-1 ve AÇIKLAMA-2 koşullarının tamamının sağlanması halinde psikiyatri uzmanı adayı sağlam kabul edebilir. Dış kaynak subay ve astsubay adaylarında AÇIKLAMA-1’deki genel koşullara ek olarak AÇIKLAMA-2’deki son 3 yıl kuralı da aranmaktadır.
Görevdeki muvazzaf subay ve astsubaylarda ise durum farklıdır. 16/A-1 A dilimine giren bir hastalık, görevdeki personel için görev yapmaya engel sayılmaz. Yani görevdeyken geçirilmiş nevrotik bozukluk tanısı alan bir muvazzaf subay veya astsubay, görevine devam edebilir ve sınıf/branş değişikliği gerekmez. Ancak sözleşmeli er veya uzman erbaştan astsubaylığa veya uzman erbaşlığa geçiş yapacak personelde Ekim 2024 değişikliğiyle güncellenen 28. madde uyarınca ruh sağlığı açısından tam sağlam olma şartı aranmaktadır. Bu durumda geçiş sürecindeki adayda 16/A-1 tanısı bulunması, AÇIKLAMA koşulları sağlanmadığı takdirde geçişe engel oluşturabilir.
Geçirilmiş Nevrotik Bozukluk Uzman Erbaş Olmaya Engel Midir?
TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin 23. maddesi uyarınca uzman erbaş ve sözleşmeli erbaş/er adaylarında ruh sağlığı ve hastalıkları açısından tam sağlam olma şartı aranmaktadır. EK-D Değerlendirme Çizelgesi’nde 16/A-1 maddesinin uzman erbaş adayları sütununda (-) eksi işareti bulunmaktadır; bu, geçirilmiş nevrotik bozukluk tanısının uzman erbaş olmaya engel teşkil ettiğini gösterir. Sözleşmeli erbaş ve er adaylarında da aynı durum geçerlidir.
Ancak tıpkı diğer aday türlerinde olduğu gibi, AÇIKLAMA-1 ve AÇIKLAMA-2 koşullarının tamamı sağlanıyorsa psikiyatri uzmanı adayı sağlam kabul edebilir. Uzman erbaş adaylarında da geçmiş tanının reaktif ve tekrarlamayan nitelikte olması, tedavi süresinin 3 aydan kısa olması, ağırlaştırıcı unsurların bulunmaması, son 3 yılda psikiyatrik tanı/tedavi kaydı olmaması ve muayene anında psikopatolojik unsur saptanmaması gerekmektedir. Uygulamada uzman erbaş alımlarında 16/A-1 nedeniyle elenme oranı oldukça yüksektir; çünkü sağlık kurulları çoğunlukla e-Nabız kaydını görür görmez olumsuz rapor düzenlemekte ve AÇIKLAMA koşullarını ayrıntılı şekilde değerlendirmemektedir. Özellikle askerlik öncesi dönemde sınav kaygısı veya geçici stres nedeniyle tek seferlik psikiyatri başvurusu olan adayların bu şekilde haksız elenmeleri sık karşılaşılan bir durumdur.
Geçirilmiş Nevrotik Bozukluk Askeri Öğrenci Olmaya Engel Midir?
Askeri öğrenci adaylarında (MSÜ, JSGA, Gülhane ve dış kaynak) tam sağlam olma şartı arandığından, 16/A-1 tanısı askeri öğrenciliğe de engel teşkil eder. EK-D Çizelgesi’nde askeri öğrenci adayları sütununda 16/A-1 karşılığı (-) eksi işaretidir. Askeri öğrenci adayları dış kaynak adaylarla aynı statüde değerlendirildiğinden AÇIKLAMA-2 kapsamında son 3 yıl kuralı bu adaylar için de geçerlidir. Dolayısıyla askeri öğrenci adayının sağlam kabul edilebilmesi için AÇIKLAMA-1’deki tüm koşullara ek olarak son 3 yılda herhangi bir psikiyatrik tanı veya tedavi kaydının bulunmaması gerekmektedir.
Askeri öğrenci adayları açısından özellikle kritik olan husus, adayların büyük çoğunluğunun lise son sınıf veya üniversite hazırlık döneminde sınav kaygısı nedeniyle psikiyatri polikliniğine başvurmuş olmasıdır. Bu başvurularda konulan F41.9 (tanımlanmamış anksiyete bozukluğu) veya F32.0 (hafif depresif epizot) gibi tanılar ve reçete edilen antidepresanlar, yıllar sonra MSÜ veya ASEM sağlık muayenesinde karşılarına çıkmaktadır. 2024 ve 2025 değişiklikleri bu sorunun çözümüne yönelik önemli bir adım olmakla birlikte, sağlık kurullarının değişiklikleri uygulama düzeyi henüz tam olarak standartlaşmamıştır. Bazı kurullar AÇIKLAMA koşullarını titizlikle değerlendirirken, bazıları hâlâ e-Nabız kaydını yeterli elenme gerekçesi olarak görmektedir.
16/A-1 Nedeniyle Elenme Halinde İtiraz ve İptal Davası Süreci
16/A-1 tanısıyla olumsuz sağlık raporu verilen adaylar, raporun tebliğinden itibaren 3 iş günü içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz etmelidir. Hakem hastane kararı da olumsuz ise 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılabilir. Bu davalarda en sık karşılaşılan hukuka aykırılıklar arasında sağlık kurulunun AÇIKLAMA-1 ve AÇIKLAMA-2 koşullarını hiç değerlendirmeden doğrudan olumsuz rapor vermesi, tek seferlik poliklinik girişinin kronik hastalık geçmişi gibi yorumlanması, fiilen kullanılmamış bir ilaç reçetesinin tedavi geçmişi olarak kabul edilmesi, epikriz talep edilmeden karar verilmesi ve muayene anında psikopatolojik unsur saptanmamasına rağmen yalnızca kayıt bazlı kodlama yapılması yer almaktadır.
Ulus Hukuk ve Danışmanlık, 16/A-1 tanısıyla olumsuz sağlık raporu alan subay, astsubay, uzman erbaş ve askeri öğrenci adaylarına itiraz ve iptal davası sürecinde hukuki destek sağlamaktadır. Bu davalarda mahkeme, adayı üniversite hastanesine sevk ederek güncel psikiyatrik muayene ve psikometrik değerlendirme yaptırabilmekte; sağlık kurulunun yönetmelik değişikliklerini uygulamadığının veya değerlendirme prosedürünü izlemediğinin tespiti halinde olumsuz raporu iptal edebilmektedir.
