Böbrek taşı (nefrolitiazis), TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin EK-C Hastalıklar Listesi’nde Üriner Sistem Hastalıkları bölümünde değerlendirilir. Yönetmeliğin 36. maddesi gereğince her askeri öğrenci adayına direkt üriner sistem grafisi (DÜSG) çekilmesi zorunludur; ayrıca kanda üre ve kreatinin değerleri ile tam idrar tahlili de yapılır. Bu tetkiklerde böbrek taşı tespit edilmesi veya geçmiş taş öyküsünün ortaya çıkması halinde üroloji uzmanının değerlendirmesi istenir. Sağlık kurulu, taşın mevcut durumunu, boyutunu, lokalizasyonunu, böbrek fonksiyonlarına etkisini ve varsa ameliyat geçmişini birlikte değerlendirerek dilim kodlaması yapar.
Askeri öğrenci adaylarında tam sağlam olma şartı arandığından, Hastalıklar Listesi’nin A, B veya D dilimlerine giren bir üriner sistem hastalığı elenme sebebi oluşturabilir. Ancak her böbrek taşı aynı şekilde değerlendirilmez; mevcut taş varlığı ile geçirilmiş taş arasında, tedavi yöntemi ve sonrasındaki fonksiyonel duruma göre önemli ayrımlar yapılmaktadır. Hâlihazırda böbreğinde aktif taş bulunan adaylar doğrudan A dilimine kodlanırken, taşını düşürmüş veya tedavi ile temizlemiş ve böbrek fonksiyonları tamamen normal olan adaylarda durum daha farklı değerlendirilir. Burada belirleyici olan, direkt üriner sistem grafisi ve ultrasonografi bulgularında aktif taş veya obstrüksiyon olup olmadığı ile böbrek fonksiyon testlerinin (üre, kreatinin, GFR) normal sınırlarda bulunup bulunmadığıdır.
ESWL veya Ameliyat Geçmişi Nasıl Değerlendirilir?
Böbrek taşı tedavisinde uygulanan ESWL (Ekstrakorporeal Şok Dalga Litotripsi — vücut dışı şok dalgası ile taş kırma), URS (Üreteroskopi), PNL (Perkütan Nefrolitotomi) ve açık cerrahi gibi farklı tedavi yöntemlerinin her biri yönetmelikte ayrı şekilde ele alınmaktadır. Genel kural olarak, klinik ve laboratuvar bulguları normal olan, ürografik tetkiklerinde obstrüksiyon veya fonksiyon kaybı saptanmayan böbrek ve idrar yolu taşı ameliyatları hafif değerlendirilir. Hastalıklar Listesi’nde “klinik, laboratuvar, ürografik ve renal fonksiyonları normal bulunan böbrek ve idrar yolu taşı ameliyatları” nekahet (iyileşme) dönemi kapsamında C dilimine kodlanmakta, iyileşme tamamlandıktan sonra ise adayın durumu yeniden değerlendirilmektedir.
Ameliyat geçmişi olan adaylarda sağlık kurulunun dikkat ettiği başlıca unsurlar şunlardır: ameliyat tarihi ve aradan geçen süre, ameliyat sonrası kontrol tetkiklerinde taş kalıntısı (residüel taş) olup olmadığı, böbrek fonksiyonlarının normal sınırlarda bulunup bulunmadığı ve tekrarlayan taş oluşumu (rekürens) öyküsünün bulunup bulunmadığı. Tek seferlik taş tedavisi geçirmiş, ameliyat sonrası kontrolleri normal olan ve hâlihazırda aktif taşı bulunmayan adaylar sağlam kabul edilebilir. Ancak tekrarlayan taş oluşumu öyküsü, bilateral (çift taraflı) böbrek taşı geçmişi, ameliyat sonrası böbrek fonksiyonlarında bozulma veya yapısal anomali (hidronefoz, üreter darlığı gibi) tespit edilen adaylarda elenme olasılığı yüksektir. Uygulamada sık karşılaşılan bir sorun, sağlık kurullarının geçmiş ESWL işlemini veya taş düşürme öyküsünü mevcut hastalık gibi değerlendirmesidir; oysa yönetmelik, ameliyat sonrası fonksiyon kaybı olmayan durumları ayrı bir çerçevede ele almaktadır.
MSÜ’den Böbrek Taşı Nedeniyle Elenme Halinde İptal Davası
Böbrek taşı nedeniyle olumsuz sağlık raporu verilen adaylar, raporun tebliğinden itibaren 3 iş günü içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz etmelidir. Hakem hastane kararı da olumsuz ise 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılabilir. Bu davalarda sık karşılaşılan hukuka aykırılıklar arasında geçirilmiş ve tamamen iyileşmiş taş öyküsünün aktif hastalık gibi kodlanması, ameliyat sonrası böbrek fonksiyonlarının normal olmasına rağmen olumsuz rapor verilmesi ve ESWL gibi noninvaziv tedavilerin açık cerrahi ile aynı kategoride değerlendirilmesi yer almaktadır.
Ulus Hukuk ve Danışmanlık, böbrek taşı nedeniyle MSÜ sağlık kurulundan olumsuz rapor alan adaylara iptal davası sürecinde hukuki destek sağlamaktadır. Bu davalarda mahkeme, adayı üniversite hastanesine sevk ederek üroloji uzmanının güncel değerlendirmesi, böbrek fonksiyon testleri ve görüntüleme bulguları doğrultusunda yeniden rapor düzenlenmesini isteyebilmektedir. Sağlık kurulunun yönetmelik hükümlerini hatalı uyguladığının tespiti halinde olumsuz rapor iptal edilebilmekte ve adayın askeri öğrencilik hakkı korunabilmektedir.
