Yurt dışında yaşayan gurbetçi ailelerin en sık karşılaştığı aile hukuku sorunlarından biri, boşanma sonrasında müşterek çocuğun yurt dışına çıkarılması ve velayet hakkının ülkeler arasında korunmasıdır. Türk Medeni Kanunu’nun 182 ve 183. maddeleri velayet hakkının kapsamını, çocuğun yerleşim yerinin belirlenmesini ve kişisel ilişki düzenlemesini hükme bağlamıştır. Velayet hakkı sahibi ebeveyn, çocuğun bakımı, eğitimi ve yerleşim yeri hakkında karar verme yetkisine sahiptir. Ancak bu yetki sınırsız olmayıp çocuğun üstün yararı ilkesiyle ve diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkıyla sınırlandırılmıştır. Yurt dışında yaşayan ailelerde çocuğun iki ülke arasında taşınması, velayet hakkının kötüye kullanılması iddiaları ve uluslararası çocuk kaçırma vakaları bu alanın en karmaşık uyuşmazlıklarını oluşturmaktadır.
Velayet ve çocuğun yurt dışına çıkarılmasına ilişkin tüm davalar Aile Mahkemesinde görülmekte olup yurt dışındaki ebeveyn, konsolosluktan düzenleyeceği özel yetkili vekaletname aracılığıyla Türkiye’deki avukatı vasıtasıyla bu davaları açabilmekte ve takip edebilmektedir. Vekaletnamede velayet davası açma, velayet değişikliği talep etme, çocuğun yurt dışına çıkarılmasına izin davası açma, Lahey Sözleşmesi kapsamında iade başvurusu yapma ve her türlü yargısal işlemi yürütme yetkilerinin açıkça yer alması gerekmektedir. Çocuğun üstün yararının korunması tüm bu süreçlerde mahkemenin esas aldığı temel ilke olup Anayasa’nın 41. maddesi ve BM Çocuk Hakları Sözleşmesi bu ilkenin anayasal ve uluslararası dayanağını oluşturmaktadır.
Velayet Hakkı Olmayan Ebeveyn Çocuğu Yurt Dışına Çıkarabilir Mi?
Türk hukukuna göre velayet hakkı kendisinde olmayan ebeveynin çocuğu yurt dışına çıkarabilmesi için velayet sahibi ebeveynin noter onaylı muvafakatnamesine veya mahkeme kararına ihtiyacı bulunmaktadır. Velayet hakkı sahibi ebeveynin rızası olmaksızın çocuğun yurt dışına çıkarılması, hukuka aykırı bir fiil olarak değerlendirilmektedir. Türk Ceza Kanunu’nun 234. maddesi, velayet yetkisi elinden alınmış olan ana veya babanın ya da üçüncü derece dahil kan hısmının, on sekiz yaşından küçük çocuğu diğer ebeveynden veya vesayet makamından kaçırması veya alıkoyması halinde üç aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörmektedir. Bu suç, velayet sahibi olmayan ebeveyn tarafından işlendiğinde resen kovuşturulmaktadır.
Diğer taraftan velayet hakkı sahibi ebeveyn, çocuğu yurt dışına çıkarma konusunda kural olarak diğer ebeveynin iznine ihtiyaç duymamaktadır. Yargıtay kararlarında velayet hakkı sahibi ebeveynin çocuğun seyahatine ilişkin karar verme yetkisine sahip olduğu ve kısa süreli yurt dışı seyahatlerinde diğer ebeveynin muvafakatnamesinin aranmadığı yerleşik içtihat olarak benimsenmiştir. Ancak burada iki önemli istisna bulunmaktadır. Birincisi, birçok yabancı ülke kendi mevzuatı gereği çocuğun o ülkeye girişinde diğer ebeveynin noter onaylı muvafakatnamesini talep etmektedir. İkincisi, velayet sahibi ebeveynin çocuğu kalıcı olarak yurt dışına yerleştirmesi, diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını fiilen ortadan kaldırdığından, mahkemeden izin alınması veya diğer ebeveynin muvafakatinin sağlanması gerekmektedir.
Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi Kapsamında İade Prosedürü Nasıl İşler?
1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Lahey Sözleşmesi, Türkiye’nin de taraf olduğu ve on altı yaşından küçük çocukların hukuka aykırı biçimde başka bir ülkeye götürülmesi veya alıkonulması halinde çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkeye derhal iadesini amaçlayan uluslararası bir koruma mekanizmasıdır. Sözleşme kapsamında hukuka aykırı götürme, çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülke hukukuna göre velayet hakkının ihlal edilmesi ve bu hakkın fiilen kullanılıyor olması şartlarının birlikte gerçekleşmesiyle oluşmaktadır. Sözleşme, velayet uyuşmazlığının esasını çözmemekte yalnızca çocuğun haksız yer değiştirme öncesindeki mutat meskenine iadesini sağlamaktadır.
Türkiye’den izinsiz yurt dışına götürülen çocuğun iadesi için ebeveyn, Türkiye’deki Merkezi Makam olan Adalet Bakanlığı’na yazılı başvuruda bulunmaktadır. Bakanlık, iade talebini çocuğun götürüldüğü ülkenin Merkezi Makamına ileterek iade sürecini başlatmaktadır. Aynı şekilde yurt dışından Türkiye’ye izinsiz getirilen çocuğun iadesi için de ilgili ülkenin Merkezi Makamı Türkiye Adalet Bakanlığı’na başvurmakta ve Bakanlık talebi yetkili Aile Mahkemesine yönlendirmektedir. Sözleşme, iade talebinin çocuğun götürüldüğü tarihten itibaren bir yıl içinde yapılmasını öngörmekte olup bu süre içinde yapılan başvurularda çocuğun derhal iadesi kural olarak emredilmektedir. Bir yıldan sonra yapılan başvurularda ise çocuğun yeni çevresine uyum sağladığının tespit edilmesi halinde iade talebi reddedilebilmektedir.
Yurt Dışından Velayet Değişikliği Davası Açılabilir Mi?
Velayet değişikliği davası yurt dışından vekaletname aracılığıyla açılabilmektedir. TMK’nın 183. maddesi, velayetin kullanılması kendisine verilmeyen ana veya babanın, koşulların değişmesi halinde velayetin değiştirilmesini isteme hakkını düzenlemektedir. Velayet değişikliği davası açılabilmesi için velayetin verildiği tarihten sonra koşullarda esaslı bir değişiklik meydana gelmiş olması ve bu değişikliğin çocuğun üstün yararını olumsuz etkilemesi gerekmektedir. Velayet sahibi ebeveynin çocuğu izinsiz olarak yurt dışına yerleştirmesi ve diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını fiilen ortadan kaldırması, velayet değişikliği davası açılması için en güçlü gerekçelerden birini oluşturmaktadır.
Velayet değişikliği davası, çocuğun yerleşim yeri Aile Mahkemesinde açılmakta olup çocuğun yurt dışına götürülmüş olması halinde Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesi yetkili olabilmektedir. Mahkeme, velayet değişikliği talebini değerlendirirken çocuğun yaşı, alıştığı çevre, eğitim koşulları, psikolojik durumu, her iki ebeveynle olan ilişkisi ve çocuğun görüşü gibi kriterleri kapsamlı biçimde incelemektedir. Çocuğun idrak yaşına ulaşmış olması halinde çocuğun kendi görüşü de dinlenmektedir. Dava sürecinde sosyal inceleme raporu (pedagog raporu) alınmakta ve uzman bilirkişilerin görüşü değerlendirilmektedir. Yurt dışındaki ebeveyn, avukatı aracılığıyla delil sunabilmekte, tanık gösterebilmekte ve gerekli hallerde SEGBİS ile duruşmaya katılabilmektedir.
Çocuğun Yurt Dışına Çıkışında Muvafakatname Zorunluluğu Nedir?
Muvafakatname, on sekiz yaşından küçük çocuğun yurt dışına çıkışı için velayet hakkı kendisinde olmayan ebeveynin verdiği noter onaylı izin belgesidir. Türk hukuku açısından velayet hakkı sahibi ebeveynin çocuğu yurt dışına çıkarması için kural olarak diğer ebeveynin muvafakatnamesi aranmamaktadır. Ancak uygulamada durum farklılaşmaktadır. Birçok yabancı ülke, çocuk kaçırma riskine karşı sınır girişlerinde diğer ebeveynin noter onaylı muvafakatnamesini talep etmektedir. Özellikle Schengen ülkeleri, İngiltere, ABD ve Kanada gibi ülkelerde havalimanı görevlileri, tek ebeveynle seyahat eden çocuk için diğer ebeveynin muvafakatnamesini sorabilmektedir. Bu nedenle pratikte velayet hakkı sahibi ebeveynin de muvafakatname temin etmesi tavsiye edilmektedir.
Muvafakatname, Türkiye’de noterden veya yurt dışındaki Türk Konsolosluğundan düzenlenebilmektedir. Belgenin içeriğinde çocuğun ve her iki ebeveynin kimlik bilgileri, seyahatin amacı, gidilecek ülke, çıkış ve dönüş tarihleri ve muvafakat veren ebeveynin açık rızası yer almalıdır. Muvafakatnamenin geçerlilik süresi genellikle altı ay olarak belirlenmekte olup bu süre sona erdiğinde yeni bir muvafakatname düzenlenmesi gerekmektedir. Velayet hakkı kendisinde olmayan ebeveynin muvafakatname vermekten kaçınması halinde, velayet sahibi ebeveyn Aile Mahkemesine başvurarak muvafakatname yerine geçecek bir mahkeme kararı alabilmektedir. Mahkeme, çocuğun üstün yararını değerlendirerek seyahate izin verebilmekte veya kaçırma riskinin bulunduğuna kanaat getirmesi halinde izni reddedebilmektedir. Yurt dışındaki ebeveyn, muvafakatname düzenleme veya mahkemeden izin alma süreçlerini de avukatı aracılığıyla uzaktan yürütebilmektedir.
Velayet hakları ve çocuğun yurt dışına çıkarılması konuları, iki farklı ülkenin hukuk sisteminin kesiştiği karmaşık uyuşmazlıklardır. Ulus Hukuk ve Danışmanlık olarak, velayet değişikliği davası, çocuğun yurt dışına çıkışı için muvafakatname ve izin davası, Lahey Sözleşmesi kapsamında iade başvurusu ve çocuk kaçırma vakalarında hukuki temsil konularında yurt dışından vekaletname ile uzaktan hukuki destek sağlamaktayız.
