Psikiyatri geçmişi, subay ve astsubay adayları arasında sağlık kurullarında en sık elenmeye neden olan konuların başında gelmektedir. TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin EK-C Hastalıklar Listesi’nde geçirilmiş nevrotik bozukluklar Madde 16/A-1 kapsamında değerlendirilir. SUEM (Subay Eğitim Merkezi), JAMYO (JSGA Astsubay Meslek Yüksekokulu) ve JSGF (Jandarma ve Sahil Güvenlik Güvenlik Kuvvetleri Fakültesi) adayları ile dış kaynaktan alınacak muvazzaf ve sözleşmeli subay/astsubay adaylarının tamamı bu yönetmelik hükümlerine tabidir. Sağlık kurulları, adayın psikiyatri geçmişini e-Nabız kayıtları, Medula reçete geçmişi ve hastane poliklinik giriş bilgileri üzerinden inceler; herhangi bir psikiyatri polikliniği girişi, tanı kodu veya psikiyatrik ilaç reçetesi tespit edilmesi halinde aday 16/A-1 kapsamında değerlendirmeye alınır.
10 Ekim 2024 ve 13 Eylül 2025 tarihlerinde yönetmeliğin 16/A-1 maddesine eklenen AÇIKLAMA-1 ve AÇIKLAMA-2, geçmiş psikiyatri kaydının otomatik elenme sebebi olmaktan çıkarılması açısından köklü bir değişiklik getirmiştir. Ancak bu değişiklikler sağlık kurullarında henüz tam olarak standartlaşmamıştır; kurulların önemli bir kısmı e-Nabız’da psikiyatri kaydı görür görmez klinik değerlendirme yapmadan olumsuz rapor düzenleyebilmektedir. Bu nedenle subay ve astsubay adaylarının başvuru öncesinde e-Nabız kayıtlarını kontrol etmeleri ve hukuki haklarını iyi bilmeleri büyük önem taşımaktadır.
Psikiyatri Geçmişi Subay ve Astsubay Adaylarında Nasıl Değerlendirilir?
Subay ve astsubay adaylarında psikiyatri geçmişi değerlendirmesi iki temel çerçevede yürütülür. Birincisi EK-D Personel Adaylarının Hastalıklara Göre Değerlendirme Çizelgesi’nin 1 Numaralı Sütunu (muharip sınıflar) ve 2 Numaralı Sütunu (yardımcı sınıflar) ayrımıdır. Madde 16/A-1’in her iki sütunda da (-) eksi işareti taşıdığı görülmektedir; bu, geçirilmiş nevrotik bozukluğun hem muharip hem yardımcı sınıf subay ve astsubay adaylarında elenme sebebi oluşturduğu anlamına gelir. Psikiyatri açısından muharip/yardımcı sınıf ayrımı pratikte sonucu değiştirmemektedir; her iki sınıfta da tam sağlam olma şartı ruh sağlığı açısından geçerlidir.
İkincisi AÇIKLAMA-1 kapsamındaki değerlendirme kriterleridir. Yönetmelik, psikiyatri uzmanına belirli koşulların sağlanması halinde adayı sağlam kabul etme yetkisi tanımıştır. Buna göre geçmiş psikiyatrik tanı reaktif ve tekrarlamayan nitelikte olmalı, tedavi süresi 3 aydan kısa olmalı, tıbbi kayıtlarda hastane yatışı, psikotik belirtiler, intihar girişimi, madde kullanımı, dürtüsellik veya kendine zarar verici davranışlar tanımlanmamalı ve muayene anında psikometrik inceleme ile ruhsal muayene sonuçlarına göre psikopatolojik bir unsur saptanmamalıdır. Bu koşulların tamamı sağlandığında psikiyatri uzmanı adayı sağlam kabul edecektir. Dış kaynak subay, astsubay ve SUEM/JAMYO/JSGF adayları için ise bu koşullara ek olarak son 3 yıla ait psikiyatrik tanı veya tedavi kaydının bulunmaması şartı aranmaktadır.
Son 3 Yıl ve 3 Ay Kuralı Subay ve Astsubay Adayları İçin Nasıl Uygulanır?
13 Eylül 2025 tarihli değişiklikle AÇIKLAMA-2 yeniden düzenlenmiş ve dış kaynaktan alınacak subay, astsubay, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş/er adayları ile öğrenci adayları için AÇIKLAMA-1’deki koşullara ilaveten son üç yıla ait psikiyatrik bir tanı veya tedavi kaydının da bulunmaması şartı getirilmiştir. Bu değişiklikle önceki düzenlemede tartışma yaratan “ve/veya” bağlacı kaldırılmış, her iki koşulun birlikte aranması zorunlu hale getirilmiştir.
Pratikte bu şu anlama gelir: SUEM, JAMYO veya JSGF’ye başvuran bir adayın sağlık kuruluna başvuru tarihinden geriye dönük son 3 yıl içinde psikiyatri polikliniğine herhangi bir başvurusu, psikiyatrik tanı kodu veya psikiyatrik ilaç reçetesi bulunmaması gerekmektedir. 3 yıl öncesinde bir psikiyatrik kayıt varsa ise bu kaydın AÇIKLAMA-1’deki tüm koşulları sağlaması aranır: tedavi süresi 3 aydan kısa olmalı ve ağırlaştırıcı unsurlar bulunmamalıdır. Hesaplamada kritik olan husus, “3 ay” ve “3 yıl” sürelerinin ilk psikiyatri polikliniği girişinden itibaren mi yoksa tedavinin tamamlandığı tarihten itibaren mi hesaplandığıdır. Sağlık kurulları bu hesaplamayı çoğunlukla ilk başvuru tarihi üzerinden yapmakta olup bu yaklaşım adayların aleyhine sonuçlar doğurabilmektedir. Hukuki açıdan doğru olan yaklaşım ise fiili tedavi süresinin esas alınmasıdır; tek seferlik bir poliklinikte reçete edilen ancak kısa sürede kesilen ilacın 3 aylık sınırı aşmadığı kabul edilmelidir.
SUEM Adaylarında Psikiyatri Geçmişi Değerlendirmesi
SUEM (Subay Eğitim Merkezi), Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi (JSGA) bünyesinde subay yetiştiren bir eğitim merkezidir. SUEM adayları, askeri öğrenci adayı statüsünde TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’ne tabidir ve sağlık kurullarında tam sağlam olma şartı aranır. Psikiyatri açısından SUEM adayları, AÇIKLAMA-2 kapsamında dış kaynak adaylarla aynı kategoride değerlendirildiğinden hem 3 ay hem de son 3 yıl kuralı birlikte aranır.
Uygulamada SUEM sağlık muayenelerinde psikiyatri değerlendirmesi, Jandarma bünyesindeki sağlık kurullarınca yapılmaktadır. Bu kurulların e-Nabız kayıtlarını tarama yetki ve kapasitesi MSÜ bünyesindeki kurullarla aynıdır. SUEM adaylarında özellikle dikkat edilmesi gereken husus, askerlik öncesi dönemde veya üniversite yıllarında sınav kaygısı ya da uyum güçlükleri nedeniyle konulan F41.9 (tanımlanmamış anksiyete bozukluğu) veya F32.0 (hafif depresif epizot) gibi tanıların bu muayenelerde karşılarına çıkmasıdır. 13 Eylül 2025 değişikliği, son 3 yılda kaydı olmayan adaylar için önemli bir esneklik getirmiş olmakla birlikte, uygulamada bazı kurulların bu değişikliği henüz tam olarak içselleştirmediği görülmektedir.
JAMYO Adaylarında Psikiyatri Geçmişi Değerlendirmesi
JAMYO (JSGA Astsubay Meslek Yüksekokulu), JSGA bünyesinde astsubay yetiştiren yüksekokuldur. JAMYO adayları da askeri öğrenci statüsünde aynı yönetmeliğe tabidir. Sağlık şartları SUEM ile birebir aynıdır; psikiyatri geçmişinde 3 ay ve son 3 yıl kurallarının ikisi de birlikte aranmaktadır.
JAMYO adaylarında pratikte sıkça karşılaşılan tablo şudur: Jandarma uzman erbaş veya sözleşmeli er olarak görev yaparken JAMYO’ya geçiş yapmak isteyen personel, askerlik döneminde veya öncesinde yaşadığı stres ve uyum güçlükleri nedeniyle psikiyatri polikliniğine başvurmuş olabilmektedir. Bu başvurular e-Nabız’da kalıcı kayıt bırakmakta ve JAMYO geçiş muayenesinde sorun yaratabilmektedir. JAMYO adayları için kritik olan husus, güncel ruhsal durum değerlendirmesinin sağlık kurulunca detaylı yapılmasını talep etmek ve AÇIKLAMA-1 ile AÇIKLAMA-2 koşullarının uygulanması gerektiğini bilmektir.
JSGF Adaylarında Psikiyatri Geçmişi Değerlendirmesi
JSGF (Jandarma ve Sahil Güvenlik Güvenlik Kuvvetleri Fakültesi), JSGA bünyesinde subay yetiştiren fakültedir. SUEM ile birlikte JSGA’nın iki subay yetiştiren kurumundan birini oluşturmaktadır. JSGF adayları da aynı yönetmelik kapsamında değerlendirilir ve psikiyatri geçmişi değerlendirmesinde SUEM adaylarıyla aynı kurallar geçerlidir.
JSGF’ye başvuran adayların büyük çoğunluğu üniversite mezunu genç kişilerden oluşmaktadır. Bu yaş grubunda özellikle üniversite sınavı hazırlık dönemi ve üniversite yıllarındaki geçici stres dönemlerine bağlı psikiyatri başvuruları sıklıkla karşılaşılan bir durumdur. JSGF adayları açısından şunu belirtmek gerekir: e-Nabız’da 3 yıldan önceye ait olan ve AÇIKLAMA-1 koşullarını karşılayan bir psikiyatri kaydı, yönetmelik hükümleri doğru uygulandığında elenme sebebi oluşturmamalıdır. Ancak sağlık kurulunun bu değerlendirmeyi yapıp yapmadığı kritik önem taşımaktadır.
Psikiyatri Geçmişi Nedeniyle Subaylıktan Elenme Halinde İtiraz ve İptal Davası Süreci
Psikiyatri geçmişi nedeniyle olumsuz sağlık raporu verilen SUEM, JAMYO, JSGF ve dış kaynak subay/astsubay adayları, raporun tebliğinden itibaren 3 iş günü içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz etmelidir. Hakem hastane kararı da olumsuz ise 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılabilir. Bu davalarda en sık karşılaşılan hukuka aykırılıklar arasında sağlık kurulunun AÇIKLAMA-1 ve AÇIKLAMA-2 koşullarını değerlendirmeden yalnızca e-Nabız kaydına dayanarak olumsuz rapor vermesi, tek seferlik polikliniğe girişin kronik hastalık olarak yorumlanması ve 3 ay ile 3 yıl sürelerinin hatalı hesaplanması yer almaktadır.
Ulus Hukuk ve Danışmanlık, psikiyatri geçmişi nedeniyle olumsuz sağlık raporu alan SUEM, JAMYO, JSGF ve dış kaynak subay/astsubay adaylarına itiraz ve iptal davası sürecinde hukuki destek sağlamaktadır. İdare mahkemelerinin yerleşik içtihatları, yönetmelik değişikliklerini uygulamayan sağlık kurulu kararlarını hukuka aykırı bulmaktadır. Yürütmeyi durdurma talebiyle birlikte açılan davalarda, mahkeme süreç sonuçlanana kadar adayın hakkını güvence altına alabilmektedir.
