Renk körlüğü (diskromatopsi), TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği kapsamında tüm subay ve astsubay adaylarında kesin elenme sebebidir. Yönetmelik, diskromatopsiyi Hastalıklar Listesi’ndeki dilim sisteminin dışında ayrıca düzenlemekte ve “adaylarda diskromatopsi bulunmamalıdır” şeklinde bağımsız bir şart olarak öngörmektedir. Bu nedenle adayın A, B veya D dilimlerinde herhangi bir hastalığı bulunmasa dahi sağlık kurulunda renk körlüğü tespit edilmesi halinde olumsuz rapor düzenlenmektedir. SUEM, JAMYO, JSGF ve dış kaynak subay/astsubay adaylarının tamamı bu kural kapsamındadır; muharip veya yardımcı sınıf ayrımı, başvurulan okul türü ya da görevin niteliği sonucu değiştirmemektedir.
Renk körlüğü testi, sağlık kurullarında göz hastalıkları uzmanı tarafından İshihara (Psödo İzokromatik Renk Levhaları) yöntemiyle yapılır. Bu testte adayın belirli sayı veya şekilleri renk levhalarından doğru okuyup okuyamadığı değerlendirilir. Gerekli görülmesi halinde Farnsworth-Munsell 100-Hue testi gibi yardımcı yöntemler de uygulanabilmektedir. Diskromatopsi, kalıtsal bir göz anomalisi olup retinada renk algısını sağlayan koni hücrelerindeki yetersizlikten kaynaklanmaktadır. Tanıyı kesinleştirmek için iki farklı testin uygulanması ve her iki testte de tutarlı bulgular elde edilmesi gerekmektedir; tek bir testte sınırda sonuç çıkması itiraz sürecinde önemli bir argüman oluşturabilmektedir.
Renk Körlüğü Yönetmelikte Nasıl Değerlendirilir?
Yönetmeliğin 5. Bölümü’nde askeri öğrenci adayları için öngörülen sağlık şartlarının düzenlendiği maddede “öğrenci adayları tam sağlam olmalı ve bunlarda diskromatopsi bulunmamalıdır” ifadesi yer almaktadır. Bu ifade, diskromatopsinin Hastalıklar Listesi’ndeki dilim sınıflandırmasından bağımsız, ayrı ve ek bir şart olarak öngörüldüğünü ortaya koymaktadır. Dış kaynaktan alınacak subay ve astsubay adaylarında da aynı kural geçerlidir; yönetmeliğin ilgili maddesinde “subay ve astsubay adaylarında renk körlüğü bulunmamalıdır” açıkça hükme bağlanmıştır.
Görevdeki muvazzaf subay ve astsubaylarda ise diskromatopsi değerlendirmesi farklı bir çerçevede ele alınmaktadır. Yönetmeliğin 39. maddesi, diskromatopsi olan subay ve astsubayların hangi sınıf, branş veya özel ihtisasa ayrılamayacağını düzenlemektedir. Görev sırasında diskromatopsi tespit edilen personel doğrudan ordudan uzaklaştırılmaz; yalnızca belirlenen sınıf ve branşlarda görev yapamaz. Ekim 2024 tarihli değişiklikle bu maddeye İstihbarat, Mühimmat ve İnsansız Hava Aracı (İHA) sınıf ve branşları eklenmiştir. Bu değişiklik, söz konusu branşların renk algısı açısından kritik görev gereksinimleri taşıdığının teyidi niteliğindedir.
Diskromatopsi ile Ayrılamayacak Sınıf ve Branşlar
Yönetmeliğin 39. maddesi, renk körlüğü olan subay ve astsubayların ayrılamayacağı sınıf ve branşları düzenlemektedir. Ekim 2024 değişikliğiyle kapsamı genişletilen bu maddeye göre diskromatopsili personel aşağıda sayılan sınıf ve branşlara ayrılamaz: pilot ve uçucu personel branşları (hava kuvvetleri bünyesindeki tüm uçucu sınıflar), dalgıç ve sualtı ihtisası, tankçı ve zırhlı birlikler, topçu sınıfı, İstihbarat sınıfı ve branşı, Mühimmat sınıfı ve branşı, İnsansız Hava Aracı (İHA) sınıfı ve branşı. Bu son üç branşın Ekim 2024 değişikliğiyle listeye eklenmesi, teknolojik gelişim ve İHA sistemlerinin yaygınlaşmasıyla birlikte renk algısının bu branşlarda da kritik operasyonel önem kazandığının bir yansımasıdır.
Bu sınıflandırma, adaylar için değil görevdeki personel için geçerlidir. Aday statüsündeki kişiler (SUEM, JAMYO, JSGF ve dış kaynak) açısından renk körlüğü doğrudan ve kesin elenme sebebidir; branş kısıtlaması tartışması bile gündeme gelmez. Ancak bir adayın daha önce uzman erbaş olarak göreve başlamış ve o süreçte renk körlüğü tespiti yapılmışsa, bu kaydın SUEM veya JAMYO geçiş muayenesinde nasıl değerlendirileceği önemli bir soru işareti oluşturmaktadır. Geçiş muayenesinde yeniden diskromatopsi testi uygulanacak ve sonuç kesinleşmesi halinde geçiş reddedilecektir.
SUEM ve JSGF Adaylarında Renk Körlüğü Değerlendirmesi
SUEM (Subay Eğitim Merkezi) ve JSGF (Jandarma ve Sahil Güvenlik Güvenlik Kuvvetleri Fakültesi) adaylarında renk körlüğü kesin ve istisnasız elenme sebebidir. Bu adaylar askeri öğrenci statüsünde değerlendirildiğinden yönetmeliğin “öğrenci adaylarında diskromatopsi bulunmamalıdır” hükmü doğrudan uygulanmaktadır. Jandarma veya Sahil Güvenlik bünyesinde görev yapacak subayların renk algısı gerektiren güvenlik operasyonlarında etkin biçimde yer alması zorunluluğu, bu katı kuralın temel gerekçesini oluşturmaktadır.
SUEM ve JSGF adaylarında pratik açıdan önemli bir husus, testin uygulanma koşullarıdır. İshihara testi standart gün ışığı veya eşdeğer aydınlatma koşullarında uygulanmalıdır; test ortamının aydınlık düzeyi ve levhaların fiziksel durumu sonucu etkileyebilmektedir. Eski ve solmuş İshihara levhalarında normal renk görmesi olan kişilerin dahi hata yapması mümkündür. Sınırda sonuçlarda, yani birkaç levhada hata yapılıp diğerlerinde doğru yanıt verildiği durumlarda Farnsworth testinin uygulanması talep edilebilir. Sağlık kurulunun yalnızca İshihara sonucuna dayanarak ve Farnsworth testi yapılmadan kesin diskromatopsi tanısı koyması, itiraz sürecinde sorgulanabilir bir husus oluşturmaktadır.
JAMYO Adaylarında Renk Körlüğü Değerlendirmesi
JAMYO (JSGA Astsubay Meslek Yüksekokulu) adaylarında da renk körlüğü kesin elenme sebebidir. SUEM ve JSGF adaylarıyla birebir aynı kural geçerlidir. Jandarma bünyesinde astsubay olarak yetişecek JAMYO mezunlarının operasyonel görevlerde renk algısına ihtiyaç duyacağı branşlarda da görevlendirilebileceği gözetilerek bu sıkı kural uygulanmaktadır.
JAMYO başvurularında özellikle dikkat çeken durum, mevcut Jandarma personelinin geçiş muayenelerinde yaşadığı sorundur. Jandarma bünyesinde sözleşmeli er veya uzman erbaş olarak görev yaparken diskromatopsi kaydı oluşan personel, JAMYO geçiş muayenesinde yeniden test edilerek elenebilmektedir. Görevdeki personel olarak branş kısıtlamasıyla çalışmaya devam etmek mümkünken, JAMYO’ya geçiş için başvurulduğunda aday statüsüne geçildiğinden kesin elenme kuralı devreye girmektedir. Bu çelişkili durum, hukuki açıdan tartışma yaratan bir alan olmakla birlikte yönetmelik hükmünün açık ifadesi karşısında idare mahkemelerinde sonuç almak oldukça güçtür.
Renk Körlüğü Nedeniyle Elenme Halinde İtiraz ve İptal Davası Süreci
Renk körlüğü tespiti nedeniyle olumsuz sağlık raporu verilen SUEM, JAMYO, JSGF ve dış kaynak subay/astsubay adayları, raporun tebliğinden itibaren 3 iş günü içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz etmelidir. Hakem hastane kararı da olumsuz ise 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılabilir. Renk körlüğü davalarında başarı olasılığı, pek çok başka sağlık durumundan farklı olarak tanının doğruluğuna sıkı sıkıya bağlıdır. Gerçek anlamda diskromatopsi tanısı kesinleşmiş bir adayda iptal davası yoluyla sağlam rapor alınması pratikte son derece güçtür; çünkü yönetmelik hükmü açık ve istisna tanımamaktadır.
Bununla birlikte, itiraz ve dava süreçleri iki durumda anlamlı sonuç verebilmektedir. Birincisi, tanı hatalı konulduğunda: yalnızca İshihara testi uygulanmış ve sınırda sonuç çıkmışsa, Farnsworth testi ya da diğer yardımcı yöntemler uygulanmadan kesin tanı konulmuşsa veya test koşulları standardın altındaysa (yetersiz aydınlatma, eski levhalar), bu gerekçeler itirazda güçlü bir zemin oluşturmaktadır. İkincisi, test protokolünde usul hatası yapıldığında: göz hastalıkları uzmanı dışında başka bir hekim tarafından test uygulanmış veya gerekli doğrulama testleri yapılmamışsa, itiraz aşamasında yeniden ve standart koşullarda test uygulanması talep edilebilir.
Ulus Hukuk ve Danışmanlık, renk körlüğü tespiti nedeniyle olumsuz sağlık raporu alan SUEM, JAMYO, JSGF ve dış kaynak subay/astsubay adaylarına itiraz ve iptal davası sürecinde hukuki destek sağlamaktadır. Bu davalarda mahkeme, adayı üniversite hastanesinin göz hastalıkları bölümüne sevk ederek İshihara ve Farnsworth testlerinin standart koşullarda yeniden uygulanmasını isteyebilmektedir. Test sonuçlarının çelişkili çıkması veya yöntem hatasının tespiti halinde olumsuz rapor iptal edilebilmekte ve adayın yeniden değerlendirilmesine karar verilebilmektedir.
