Düztabanlık (pes planus), Astsubay Eğitim Merkezi’ne (ASEM) başvuran adaylar arasında en yaygın ortopedik elenme sebeplerinden biridir. TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin EK-C Hastalıklar Listesi’nde düztabanlık Madde 66/A-1 kapsamında değerlendirilir. ASEM, Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi (JSGA) bünyesinde yer alan bir okul olduğundan, sağlık değerlendirmesi MSÜ bünyesindeki harp okulları ve astsubay meslek yüksekokullarıyla aynı yönetmelik hükümlerine tabidir. ASEM adaylarında tam sağlam olma şartı arandığından, Hastalıklar Listesi’nin A dilimine giren düztabanlık dahi elenme sebebi oluşturabilir.
Yönetmeliğe göre kalkaneal yükseklik açısı 20 derecenin üzerinde olan adaylar normal kabul edilir ve düztabanlık tanısı konulmaz. 10 ila 19 derece arasındaki değerler (10 dahil, 19 dahil) hafif düzeyde düztabanlık olarak A dilimine kodlanır. 10 derecenin altındaki değerler ise ileri düzeyde düztabanlık olarak B dilimine kodlanır ve tüm aday gruplarında kesin elenme sebebidir. ASEM adayları açısından kritik sınır 20 derecedir; bu değerin altında kalan adaylar düztabanlık nedeniyle elenme riskiyle karşı karşıyadır. Ekim 2024 yönetmelik değişikliğiyle 10-19 derece arası düztabanlıklar yalnızca sözleşmeli erbaş ve er adaylarında sağlam kabul edilir hale getirilmiştir; ancak bu esneklik ASEM adaylarını kapsamamaktadır. ASEM’de hâlâ 20 derece altı değerler elenme sebebidir.
Kalkaneal Yükseklik Açısı Nasıl Ölçülür?
Kalkaneal yükseklik açısı (calcaneal pitch angle), ayağın yere basan pozisyonda çekilen lateral (yan) röntgen grafisinde ölçülür. Bu ölçümde adaydan ayakkabısız olarak tek ayak üzerinde tam basarak durması istenir ve grafide topuk kemiğinin (kalkaneus) alt yüzeyi ile yer düzlemi arasındaki açı hesaplanır. Normal değer 20 ile 30 derece arasıdır; 20 derecenin altındaki değerler düztabanlığa, 30 derecenin üzerindeki değerler ise çukur tabana (pes kavus) işaret eder. Sağlık kurullarında genellikle radyoloji uzmanı tarafından yapılan bu ölçüm, adayın elenip elenmeyeceğini doğrudan belirleyen en kritik parametredir.
Ölçüm yönteminde dikkat edilmesi gereken birkaç önemli husus bulunmaktadır. Grafinin mutlaka tam basarak (weight-bearing) çekilmesi gerekmektedir; basmadan çekilen grafilerde ayak kavisi olduğundan yüksek görünür ve gerçek düztabanlık derecesi maskelenir. Ayrıca adayın grafi çekimi sırasında tam olarak yere basıp basmadığı, tek ayak mı çift ayak mı basıldığı ve grafinin çekim tekniğindeki farklılıklar sonucu 1-2 derecelik sapmalar oluşabilmektedir. Sınırda kalan adaylarda (19-21 derece civarı) bu sapmalar sonucu belirleyici olabilir. Uygulamada sağlık kurullarının bir kısmı ölçümü dijital goniometre ile yaparken, bir kısmı elle çizim yöntemiyle hesaplamaktadır; bu durum ölçümler arası farklılığa yol açabilir ve itiraz süreçlerinde önemli bir tartışma noktası oluşturmaktadır.
Esnek Düztabanlık ASEM’e Engel Mi?
Esnek düztabanlık (fleksibl pes planus), ayak kavisi yere basarken çöken ancak ayak yerden kaldırıldığında veya parmak uçlarına kalkıldığında kavisin yeniden belirginleştiği düztabanlık türüdür. Yönetmelikteki Madde 66/A-1, “ayakların yürüyüşü güçleştirmeyecek derecede şekil bozuklukları ve kalkaneal yükseklik açısı 10 ila 19 derece düztabanlıklar” ifadesiyle esasen esnek düztabanlığı tanımlamaktadır. Esnek düztabanlık A dilimine kodlanır; ancak ASEM adaylarında A dilimine giren bir hastalık dahi tam sağlam olma şartını bozduğundan, esnek düztabanlık ASEM’e engel teşkil eder.
Burada önemli bir ayrım yapılması gerekmektedir. Yönetmeliğin Madde 66 AÇIKLAMA-1 hükmüne göre 10-19 derece arası düztabanlıklar yalnızca TSK, Jandarma ve Sahil Güvenlik adına eğitim görülen diğer fakülteler ile MSÜ Bando Astsubay MYO (BAMYO) adaylarında sağlam kabul edilmektedir. ASEM bu istisna kapsamında yer almamaktadır. Ekim 2024 tarihli AÇIKLAMA-2 ile 10-19 derece arası düztabanlıklar sözleşmeli erbaş ve er adaylarında da sağlam kabul edilmiştir; ancak bu esneklik de ASEM adaylarını kapsamamaktadır. Dolayısıyla ASEM adayı olan bir kişide esnek düztabanlık tespit edilmesi ve kalkaneal yükseklik açısının 20 derecenin altında ölçülmesi halinde, düztabanlık yürüyüşü güçleştirmese ve günlük hayatı etkilemese dahi sağlık kurulu olumsuz rapor düzenleyebilir. Bu durum, pek çok adayın “düztabanım var ama hiçbir şikâyetim yok” demesine rağmen elenmesinin temel sebebidir.
Düztabanlık Nedeniyle ASEM’den Elenme Halinde İptal Davası
Düztabanlık nedeniyle ASEM’den elenen adaylar, raporun tebliğinden itibaren 3 iş günü içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz etmelidir. Hakem hastane kararı da olumsuz ise 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılabilir. Bu davalarda en sık karşılaşılan hukuka aykırılıklar arasında grafinin basmadan çekilmesi nedeniyle hatalı ölçüm yapılması, dijital ve elle ölçüm arasındaki farklılıkların göz ardı edilmesi, sınırda değerlerde (19-21 derece) adayın aleyhine yuvarlama yapılması ve esnek düztabanlığın fonksiyonel etkisinin değerlendirilmeden doğrudan olumsuz rapor verilmesi yer almaktadır.
Ulus Hukuk ve Danışmanlık, düztabanlık nedeniyle ASEM sağlık kurulundan olumsuz rapor alan adaylara iptal davası sürecinde hukuki destek sağlamaktadır. Bu davalarda mahkeme, adayı üniversite hastanesine sevk ederek yeniden basarak grafi çekilmesini ve kalkaneal yükseklik açısının bağımsız radyoloji uzmanınca ölçülmesini isteyebilmektedir. Ölçüm hatası veya teknik yetersizlik tespit edilmesi halinde olumsuz rapor iptal edilebilmekte ve adayın yeniden değerlendirilmesine karar verilebilmektedir.
